विश्व खबर 
काठमाडौं – आइतबार दिउँसो १२ बजेर ३७ मिनेट । नेकपा एमालेका नेता तथा पूर्वअर्थमन्त्री सुरेन्द्र पाण्डेको मोबाइलमा पूर्वसांसद एवं वामपन्थी नेता डा. विजय पौडेलको फोन आयो । चितवनमा रहेका पाण्डेसँग पौडेलले एक जना परिचित व्यक्तिसँगको सम्बन्धबारे सोधे । केही समयदेखि सम्पर्क नभएको जवाफ पाएपछि उनले ‘ए१’ भन्दै फोन राखे । उनीहरूबीचको कुराकानी जम्मा ५९ सेकेन्ड चलेको थियो ।
त्यो फोन राजनीतिक नियुक्ति वा पार्टीको समीकरणका लागि थिएन । पौडेल आर्थिक संकटमा थिए र उनलाई केही समयका लागि ऋण चाहिएको थियो । त्यसका लागि चिनजानका व्यक्तिसँग सम्पर्क गराइदिन सकिन्छ कि भन्ने उनको अपेक्षा थियो ।
पाण्डेले सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार पौडेलले आफ्ना एक जना साथीबाट केही समयका लागि ऋण मिल्न सक्ने सम्भावनाबारे सोधेका थिए । पाण्डेले ती व्यक्तिसँग लामो समयदेखि कुरा नभएको बताएपछि पौडेलले फोन राखेका थिए ।
भोलिपल्टै पौडेलको निधनको खबर आयो । सुरुमा विश्वास गर्न नसकेका पाण्डेले पत्नी पूर्णशोभाबाट खबर पाएपछि सामाजिक सञ्जालमा श्रद्धाञ्जलीका सन्देश देखे । त्यसपछि नेकपा संयुक्तका नेता घनश्याम भुसालसँग सम्पर्क गरेर निधनको खबर पुष्टि गरे ।
सोमबार, २६ असोज २०८३ मा ६० वर्षीय पौडेलको निधन भयो । नैकापस्थित निवासमा असहज महसुस भएपछि उनलाई कीर्तिपुर अस्पताल पुर्याइएको थियो । अस्पतालका कार्यकारी निर्देशक डा. किरण नकर्मीका अनुसार आकस्मिक कक्षमा परीक्षण गर्दा उनको निधन भइसकेको थियो । निधनको कारण हृदयघात हुन सक्ने आशंका गरिए पनि त्यसको आधिकारिक पुष्टि भएको थिएन ।
ऋणको चिन्ता र अपूरा योजनाबीच जीवनको अन्तिम समय बिताएका पौडेलको निधनले एउटा गम्भीर प्रश्न छाडेको छ—जनताको लगानीबाट सञ्चार क्षेत्रमा नयाँ इतिहास बनाउने सपना देखेका एक वामपन्थी नेता आर्थिक संकटको यस्तो अवस्थामा कसरी पुगेर ?
जनताको टेलिभिजन बनाउने महत्त्वाकांक्षी सपना
विजय पौडेलको परिचय राजनीतिज्ञमा मात्रै सीमित थिएन । उनी अर्थशास्त्रका अध्येता, लेखक, विश्लेषक र सञ्चार उद्यमी पनि थिए । उनका अर्थशास्त्रसम्बन्धी पुस्तक प्रकाशित छन् । उनी वामपन्थी नेता तथा साहित्यकार मोदनाथ प्रश्रितका एक्ला छोरा थिए ।
राजनीतिसँगै प्रकाशन र सञ्चार क्षेत्रमा भविष्य देखेका पौडेलले माइलस्टोन प्रकाशनबाट आफ्नो उद्यम सुरु गरेका थिए । त्यसपछि यो प्रयास माइलस्टोन प्रकाशन तथा प्रसारण गृह हुँदै जनता प्रसारण तथा प्रकाशन लिमिटेडसम्म विस्तार भयो । उनको महत्त्वाकांक्षी परियोजना थियो—जनता टेलिभिजन ।
उनको अवधारणा कुनै एक नेता वा राजनीतिक दलको प्रचारमाध्यम बनाउनेभन्दा जनताको लगानीमा सञ्चालित सञ्चार संस्था स्थापना गर्ने थियो । यसका लागि उनले राजनीतिक नेता, व्यवसायी, पत्रकार र सर्वसाधारणलाई जोड्ने प्रयास गरेका थिए ।
जनता टेलिभिजनमा एक हजार २०४ जना लगानीकर्ता रहेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो । लगानीकर्ताले एक लाखदेखि ५० लाख रुपैयाँसम्म शेयर लगानी गरेको बताइन्थ्यो । पूर्वअर्थमन्त्री सुरेन्द्र पाण्डे यसलाई सञ्चालन गर्नुपर्ने पक्षमा थिए भने वामदेव गौतमले पनि स्रोत जुटाउन सहयोग गर्ने प्रयास गरेका थिए । तत्कालीन समयमा अरुण नेपाल टेलिभिजनका उपाध्यक्ष थिए । पौडेल र नेपाल विभिन्न ठाउँमा पुगेर शेयर जुटाउने प्रयासमा लागेका थिए ।
पौडेलको योजना टेलिभिजनमा मात्रै सीमित थिएन । पाँच वर्षभित्र अनलाइन, रेडियो र दैनिक अखबारसमेत सञ्चालन गर्ने उनको लक्ष्य थियो । संस्थालाई सार्वजनिक शेयरमा लैजाने र त्यहाँ काम गर्ने पत्रकार तथा कर्मचारीलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउने उनको महत्त्वाकांक्षा थियो ।
तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले जनता टेलिभिजनको उद्घाटन गरेका थिए । टेलिभिजनका लागि ७२ वटा कार्यक्रम तयार गरिएको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको थियो ।
तर, उद्घाटन, कार्यक्रमको सूची र महत्त्वाकांक्षी योजनाले मात्रै सञ्चार संस्था टिक्दैन । त्यसका लागि नियमित आम्दानी, प्रभावकारी व्यवस्थापन, पारदर्शी वित्तीय प्रणाली र कर्मचारीलाई समयमै पारिश्रमिक दिने क्षमता आवश्यक हुन्छ । जनता टेलिभिजनको यात्रा भने यिनै आधार कमजोर हुँदै जाँदा संकटतर्फ मोडियो ।
आश्वासन धेरै, अपेक्षित लगानी जुटेन
जनता टेलिभिजन स्थापना गर्दा पौडेलले राजनीतिक सम्बन्ध र पहुँचलाई आर्थिक स्रोतमा रूपान्तरण गर्न सकिने विश्वास गरेका थिए । विभिन्न नेताबाट सहयोगको प्रतिबद्धता आए पनि अपेक्षित लगानी जुट्न नसकेको उनीनिकट व्यक्तिहरूको भनाइ छ ।
पौडेलनिकट एक सञ्चारकर्मीका अनुसार लगानीकर्ताबाट उठ्न सक्ने रकमबारे उनले ठूलो हिसाब गरेका थिए । उनको डायरीमा झन्डै दुई अर्ब रुपैयाँसम्म उठ्न सक्ने अनुमान रहेको दाबी गरिएको थियो । तर, अनुमानअनुसार रकम जुट्न सकेन ।
उठेको रकम टेलिभिजनको डिजाइन, स्टुडियो निर्माण, उपकरण खरिद र व्यवस्थापनमा खर्च हुँदै गयो। व्यवस्थापनमा पटकपटक परिवर्तन हुँदा संस्थागत निरन्तरता र जिम्मेवारीको विषय पनि चुनौती बन्यो ।
टेलिभिजनका लागि राजनीतिक तहबाट अपेक्षित सहयोग नपाएको गुनासो पौडेलले गर्ने गरेको उनीनिकट व्यक्तिहरू बताउँछन् । वामदेव गौतमले तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीसमक्ष पनि टेलिभिजनका लागि स्रोत जुटाउने विषय उठाएको विवरण छ। तर, त्यसबाट अपेक्षित सहयोग प्राप्त हुन नसकेको बताइन्छ ।
राजनीतिक सम्बन्ध र सहयोगको आशा हुँदाहुँदै परियोजनालाई दिगो आर्थिक आधार दिन नसक्नु जनता टेलिभिजनको संकटको एउटा प्रमुख पक्ष बन्यो ।
आर्थिक संकट बढ्दै जाँदा त्यसको असर सञ्चालकमा मात्रै सीमित रहेन । पत्रकार तथा कर्मचारीको पारिश्रमिक रोकियो, बक्यौता बढ्यो र श्रमजीवीले आफ्नो हकका लागि आन्दोलन गर्नुपर्ने अवस्था आयो ।
नौ महिनासम्म तलब नपाएको गुनासो
जनता टेलिभिजनमा पारिश्रमिकसम्बन्धी समस्या वर्षौंदेखि देखिँदै आएको थियो। २०७९ साउन ५ गते श्रमजीवी–पत्रकार संघ, नेपालले पत्रकार तथा कर्मचारीले समयमै तलब नपाएको भन्दै नयाँ बानेश्वरस्थित कार्यालयअगाडि धर्ना दिएको थियो ।
संघका अध्यक्ष जन्मदेव जैसीको नेतृत्वमा भएको धर्नामा कालो ब्यानर र पोस्टर प्रदर्शन गरिएको थियो। त्यसबेला आन्दोलनरत पत्रकारले नौ महिनादेखि पारिश्रमिक नपाएको गुनासो गरेका थिए ।
कर्मचारीले व्यवस्थापनलाई तीन दिनको अल्टिमेटम दिँदै छबुँदे माग राखेका थिए । माग पूरा नभए सञ्चालकका घरमा धर्ना दिने र उनीहरूको तस्बिरसहितका पोस्टर सार्वजनिक गर्ने चेतावनीसमेत दिएका थिए ।
त्यतिबेला जनता प्रसारण तथा प्रकाशन लिमिटेडका अध्यक्ष पौडेलले पत्रकार तथा कर्मचारीको बक्यौता रकम चाँडै भुक्तानी गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए। तर, त्यसपछि पनि संस्थाको आर्थिक संकट समाधान हुन सकेन ।
वर्षौंपछि पनि पूर्वपत्रकार तथा कर्मचारीले आफ्नो रकम नपाएको भन्दै आन्दोलन गरिरहे। पछिल्लो समय संस्थाको बिजुलीसमेत काटिएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो ।
जनताको लगानीबाट सञ्चालित सञ्चार संस्था बनाउने सपना देखेका पौडेल आफ्नै संस्थामा काम गर्ने श्रमिकको पारिश्रमिक सुनिश्चित गर्न नसक्ने अवस्थामा पुगे। यसले सञ्चार उद्यमको व्यवस्थापन, सञ्चालकको उत्तरदायित्व र श्रमजीवी पत्रकारको अधिकारमाथि गम्भीर प्रश्न उठायो ।
कलङ्कीको घर लिलाम, आर्थिक दबाब झन् बढ्यो
जनता टेलिभिजनको संकटले पौडेलको निजी जीवनलाई समेत प्रभावित गरेको थियो । टेलिभिजनसँग जोडिएको आर्थिक दायित्वका कारण कलङ्कीस्थित उनको घरसमेत लिलाम भएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो ।
घर गुमाउनु, सञ्चार संस्था संकटमा पर्नु र कर्मचारीको पारिश्रमिकसम्बन्धी विवादको दबाब खेप्नुले उनको आर्थिक अवस्था थप कठिन बनाएको देखिन्छ। गत भदौमा चेक अनादरसम्बन्धी विवादमा उनी पक्राउसमेत परेका थिए ।
टेलिभिजनका दुई पूर्वकर्मचारीले चेक बाउन्स भएको भन्दै उजुरी दिएका थिए। उपलब्ध विवरणअनुसार, बैंकमा पेस गरिएको चेकको भुक्तानी हुन नसकेपछि पौडेललाई बानेश्वरस्थित कार्यालयबाट प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको थियो । पछि मिलापत्र भएपछि उनलाई छाडिएको बताइएको थियो ।
यस घटनाले एउटा विरोधाभास देखाएको थियो। जनताको लगानीमा सञ्चालित सञ्चार संस्था बनाउने अभियानका नेतृत्वकर्ता पौडेलमाथि आफ्नै संस्थाका कर्मचारीले पारिश्रमिक नपाएको गुनासो गरिरहेका थिए। संस्थाको आर्थिक दायित्वसम्बन्धी विवाद प्रहरीसम्म पुगेको थियो ।
निधनको अघिल्लो दिन ऋणका लागि परिचित नेतासँग सहयोग खोज्नुले उनको आर्थिक संकट अन्तिम समयसम्म कायम रहेको संकेत गर्छ । यद्यपि, उनको निधनलाई आर्थिक तनावसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्ने आधिकारिक निष्कर्ष सार्वजनिक भएको थिएन ।
माइलस्टोन सहकारीमा पनि बचतकर्ताको रकम जोखिममा
पौडेलसँग जोडिएको आर्थिक संकटको अर्को पक्ष माइलस्टोन सहकारी थियो । २०८१ वैशाख १३ गते प्रकाशित समाचारअनुसार, पौडेल संस्थापक अध्यक्ष रहेको सहकारीको कारोबार बन्द भएको थियो ।
त्यतिबेला दुई सयभन्दा बढी बचतकर्ताको करिब १० करोड रुपैयाँ जोखिममा परेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। सहकारीले फागुन मसान्तदेखि कारोबार बन्द गरेपछि बचतकर्ता बालकुमारीस्थित कार्यालयमा धाउन थालेका थिए । संस्थापक अध्यक्ष पौडेल र तत्कालीन अध्यक्ष नवराज खड्का सम्पर्कमा नरहेको भन्दै बचतकर्ताले गुनासो गरेका थिए ।
सहकारीका कर्मचारीले सञ्चालकहरूले बचत रकम अन्य क्षेत्रमा लगानी गरेको आरोप लगाएका थिए । सहकारीबाट करिब दुई करोड रुपैयाँ निकालेर जनता टेलिभिजनमा लगानी गरिएको दाबीसमेत सार्वजनिक भएको थियो । घर खरिद तथा सञ्चालकनिकट व्यक्तिलाई ऋण प्रवाह गरिएको विषय पनि विवादमा आएको थियो ।
एक सञ्चालकले आफ्नो ४५ लाख रुपैयाँ बचत जोखिममा परेको बताएका थिए। त्यस्तै, नेकपा एकीकृत समाजवादीकी नेतृ सावित्रा भुसालको १० लाख र रूपन्देही सम्पर्क मञ्चका अध्यक्षको १६ लाख रुपैयाँ सहकारीमा रहेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो ।
सहकारीका कर्मचारीले पाँच महिनासम्म तलब नपाएको र त्यसपछि राजीनामा दिएको बताएका थिए। साधारणसभा पटकपटक स्थगित भएको तथा कार्यालयमा ताला लागेको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको थियो ।
यी विवरणले सहकारी र जनता टेलिभिजनबीचको आर्थिक सम्बन्धमाथि प्रश्न उठाएका थिए । तर, बचतकर्ताको रकमको वास्तविक अवस्था, लगानीको पूर्ण विवरण र सम्बन्धित दायित्वबारे निष्कर्ष निकाल्न आधिकारिक वित्तीय विवरण तथा अनुसन्धानको नतिजा आवश्यक हुन्छ ।
एउटा संस्थाको संकट व्यवस्थापन गर्न अर्को संस्थाको रकम प्रयोग गरिएको हो भने त्यसको वैधानिकता, निर्णय प्रक्रिया र रकमको उपयोगबारे स्पष्ट जवाफ आवश्यक हुन्छ। यसमा बचतकर्ताको अधिकार र लगानीकर्ताको विश्वास मुख्य विषय हुन् ।
एमालेदेखि नेकपा संयुक्तसम्मको राजनीतिक यात्रा
विजय पौडेल लामो समय एमालेको राजनीतिमा सक्रिय रहे। २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनबाट उनी संविधानसभा सदस्य बनेका थिए। अर्थशास्त्रसम्बन्धी अध्ययन, लेखन र वामपन्थी राजनीतिक सक्रियताका कारण उनी चिनिन्थे ।
एमालेभित्र माधवकुमार नेपालनिकट नेताका रूपमा परिचित पौडेल, पार्टी विभाजनपछि नेकपा एकीकृत समाजवादीमा आबद्ध भएका थिए। एकीकृत समाजवादी र तत्कालीन माओवादी केन्द्रबीच एकता प्रक्रिया अघि बढ्दा भने उनी त्यसमा सहमत भएनन्। त्यसपछि उनी घनश्याम भुसाल नेतृत्वको नेकपा संयुक्तमा सक्रिय भएका थिए ।
यसरी उनको राजनीतिक यात्रा एमालेबाट एकीकृत समाजवादी हुँदै नेकपा संयुक्तसम्म पुगेको थियो। राजनीतिक वृत्तमा उनको सम्बन्धको दायरा फराकिलो थियो। तर, लामो राजनीतिक सम्बन्ध र पहुँचले पनि उनको व्यावसायिक संकट समाधान गर्न सकेन ।
उनको निधनपछि एमाले महासचिव शंकर पोखरेलले पनि आफू स्तब्ध भएको बताएका थिए । पोखरेलका अनुसार अघिल्लो दिन मात्रै पौडेलसँग फोनमा कुराकानी भएको थियो र काठमाडौंमा भेट्ने सल्लाहसमेत भएको थियो ।
राजनीतिक सहकर्मीका श्रद्धाञ्जलीका सन्देशसँगै पौडेलको जीवनले राजनीतिक पहुँच र व्यक्तिगत सम्बन्धले आर्थिक तथा संस्थागत संकटको स्थायी समाधान दिन नसक्ने यथार्थ पनि उजागर गरेको छ ।
सपना अधुरै, जवाफदेहिताका प्रश्न बाँकी
विजय पौडेलको जीवनलाई आर्थिक संकट र विवादको सूचीमा मात्र सीमित गर्नु उचित हुँदैन । उनी अर्थशास्त्रका लेखक, संविधानसभा सदस्य र जनताको लगानीमा सञ्चार संस्था सञ्चालन गर्ने महत्त्वाकांक्षी योजनाका अभियन्ता थिए ।
तर, कुनै पनि उद्यमको मूल्यांकन सपना र घोषणाबाट मात्र हुँदैन। आर्थिक अनुशासन, लगानीको सदुपयोग, व्यवस्थापनको प्रभावकारिता, श्रमिकप्रतिको व्यवहार र लगानीकर्ताप्रतिको उत्तरदायित्वले त्यसको सफलता निर्धारण गर्छ ।
जनता टेलिभिजनले किन दिगो आम्दानीको आधार बनाउन सकेनरु अपेक्षित लगानी किन जुटेनरु संस्थाको व्यवस्थापनमा के(कस्ता कमजोरी भएरु पत्रकारको पारिश्रमिक लामो समयसम्म किन रोकियोरु माइलस्टोन सहकारीका बचतकर्ताको रकमको अवस्था के छरु यी प्रश्नको जवाफ पौडेलको निधनपछि पनि खोजिनुपर्छ ।
उनको निधनसँगै टेलिभिजनका कर्मचारी, शेयरधनी, सहकारीका बचतकर्ता र अन्य लेनदारसँग जोडिएका दायित्व स्वतः समाप्त हुँदैनन्। सम्बन्धित संस्थाको कानुनी अवस्था, सम्पत्ति, दायित्व र बाँकी रकमबारे पारदर्शी प्रक्रिया आवश्यक हुन्छ ।
पौडेलले जनताको शेयरबाट सञ्चालित सञ्चार संस्था बनाउने सपना देखेका थिए। उनको योजनामा टेलिभिजनसँगै रेडियो, अनलाइन र दैनिक अखबार विस्तार गर्ने तथा पत्रकारलाई आर्थिक रूपमा सुरक्षित बनाउने लक्ष्य थियो ।
तर, उनको जीवनको अन्तिम समय त्यही सपनाको सफलताको उत्सवमा बितेन । उनी आर्थिक संकटसँग जुधिरहेका थिए र निधनको अघिल्लो दिनसम्म ऋण खोजिरहेका थिए ।
सुरेन्द्र पाण्डेसँगको ५९ सेकेन्डको फोन संवाद उनको अन्तिम समय सम्झाउने मार्मिक प्रसंग बनेको छ। तर, उनको जीवनको मूल्यांकन त्यही फोनमा सीमित हुनु हुँदैन ।
उनको निधनले राजनीतिक वृत्तमा शोक छाडेको छ । साथै, सार्वजनिक लगानी, सञ्चार उद्यमको दिगोपन, सहकारी सुशासन, श्रमिकको पारिश्रमिक र सञ्चालकको उत्तरदायित्वबारे अनुत्तरित प्रश्न पनि छाडेको छ ।
