विश्व खबर 
काठमाडौं – चितवनका केरा किसानले बारीबाट प्रतिकोसा तीनदेखि चार रुपैयाँमा बिक्री गरिरहेको केरा उपभोक्ताले बजारमा प्रतिकोसा १० रुपैयाँसम्म तिर्नुपरेको छ । किसानले उत्पादनको उचित मूल्य नपाउने र उपभोक्ताले महँगोमा खरिद गर्नुपर्ने अवस्थाले कृषि बजारमा बिचौलियाको भूमिका र मूल्य निर्धारण प्रणालीमाथि प्रश्न उठाएको छ ।
बडादसैँ नजिकिँदै गर्दा केरा उत्पादक किसानले मूल्य नपाएको गुनासो गरिरहेका छन् । बजारमा भने केराको खुद्रा मूल्य किसानले पाउने मूल्यभन्दा निकै बढी छ । किसानबाट सस्तोमा खरिद गरिएको केराको मूल्य उपभोक्तासम्म पुग्दा बढ्ने गरेको भए पनि त्यसको लाभ उत्पादकले पाउन सकेका छैनन् ।
चितवन केरा उत्पादक सङ्घका अध्यक्ष घननाथ महतोका अनुसार तीजपछि केराको मूल्य घटेको छ । अहिले किसानले जी नाइन जातको केरा प्रतिकोसा करिब तीन रुपैयाँ र मालभोग प्रतिकोसा चार रुपैयाँसम्ममा बिक्री गरिरहेका छन् । पहिले जी नाइन प्रतिकोसा पाँचदेखि आठ रुपैयाँ र मालभोग १० रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुने गरेको थियो । “केरा सस्तोमा बिक्री नगरे बारीमै मिल्काउनुपर्ने अवस्था छ । अहिले किसानले केराको मूल्य पाउन सकेका छैनन्,” महतोले भने ।
उनका अनुसार देशभर केराको उत्पादन बढेकाले किसानले उचित मूल्य पाउन नसकेका हुन् । उत्पादनको मुख्य समय भएकाले पनि बजारमा आपूर्ति बढेको र त्यसको असर मूल्यमा परेको हुन सक्ने उनको भनाइ छ ।
किसानको मूल्य र उपभोक्ताको खर्चबीच ठूलो अन्तर
किसानले प्रतिकोसा तीनदेखि चार रुपैयाँमा बिक्री गर्ने केरा उपभोक्ताले बजारमा प्रतिकोसा १० रुपैयाँसम्ममा खरिद गरिरहेका छन् । यसअनुसार किसानले पाउने मूल्यको तुलनामा उपभोक्ताले तिर्नुपर्ने रकम दुईदेखि तीन गुणाभन्दा बढी छ ।
तर किसानले पाउने मूल्य र खुद्रा मूल्यबीचको अन्तरलाई मात्रै बिचौलियाको नाफा मान्न मिल्दैन । ढुवानी, छाँटाइ, भण्डारण, कुहिने तथा बिग्रिने जोखिम र खुद्रा बिक्री खर्चसमेत जोडिने भएकाले वास्तविक नाफा कति हुन्छ भन्ने छुट्टै अध्ययन आवश्यक छ । यद्यपि, उत्पादकले न्यून मूल्य पाउँदा उपभोक्ताले महँगोमा खरिद गर्नुपर्ने अवस्थाले बजारको मूल्य शृङ्खलामा पारदर्शिताको आवश्यकता देखाएको छ । महतोका अनुसार अहिले बजारमा केराको मूल्य दर्जनको १०० देखि १५० रुपैयाँसम्म छ । यसअघि उपभोक्ताले दर्जनको २०० रुपैयाँसम्म तिर्नुपर्ने अवस्था पनि थियो ।
चितवनमा वार्षिक ८० हजार मेट्रिक टन उत्पादनको अनुमान
चितवनमा करिब तीन हजार बिघा क्षेत्रफलमा ७०० किसानले केराखेती गर्दै आएका छन् । जिल्लामा वार्षिक करिब ७० हजार मेट्रिक टन केरा उत्पादन हुँदै आएकोमा यस वर्ष खेतीको क्षेत्रफल र उत्पादन बढ्ने अनुमान गरिएको छ ।
यस वर्ष थप सात लाख केराका बिरुवा लगाइएकाले उत्पादन करिब १० हजार मेट्रिक टन बढेर ८० हजार मेट्रिक टन पुग्न सक्ने महतोले बताए । उत्पादन बढेसँगै बजारमा आपूर्ति पनि बढ्ने भएकाले किसानले उचित मूल्य पाउन थप चुनौती हुन सक्ने देखिएको छ ।
आयात रोकिएपछि बढेको खेती, मूल्य व्यवस्थापनमा चुनौती
नेपाल केरा उत्पादक महासङ्घका संयोजक विष्णुहरि पन्तले किसानले सस्तोमा बिक्री गर्नुपर्ने र उपभोक्ताले महँगोमा खरिद गर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउनुपर्ने बताए ।
उनका अनुसार सरकारले गत वर्ष असोज ६ गते केरा आयात रोक्ने निर्णय गरेपछि पुस ६ गतेदेखि आयातमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाइएको थियो । त्यसपछि स्वदेशी उत्पादनले बजार पाउने अवसर बढेको उनको भनाइ छ ।
नेपालमा व्यावसायिक केराखेती गर्ने किसानको सङ्ख्या बढ्दै गएको छ । महासङ्घका अनुसार अघिल्लो वर्ष करिब चार हजार बिघामा फैलिएको केराखेती यस वर्ष २४ हजार बिघासम्म पुगेको छ । देशभर करिब आठ हजार किसान व्यावसायिक केराखेतीमा संलग्न रहेको र पहाडी क्षेत्रमा समेत खेती विस्तार भइरहेको पन्तले बताए ।
नेपाललाई वार्षिक करिब नौ लाख मेट्रिक टन केरा आवश्यक पर्ने अनुमान छ । स्वदेशी उत्पादन बढ्दै गए पनि किसानले उचित मूल्य पाउने र उपभोक्ताले सुलभ मूल्यमा केरा किन्न पाउने व्यवस्था सुनिश्चित गर्नु चुनौतीका रूपमा रहेको छ ।
किसान र उपभोक्ताबीचको मूल्य अन्तर घटाउन उत्पादन लागत, ढुवानी खर्च, थोक तथा खुद्रा मूल्यको नियमित अभिलेख राख्ने, बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउने र उत्पादकलाई सीधै बजारसँग जोड्ने व्यवस्था आवश्यक देखिन्छ । मूल्य निर्धारणमा पारदर्शिता बढेमा किसानले उचित प्रतिफल पाउने र उपभोक्ताको खर्चसमेत घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ ।
