विश्व खबर 
काठमाडौं– दसैं सुरु भएसँगै आकाशमा रङ्गीचङ्गी चङ्गा देखिन थाल्छन् भने गाउँठाउँमा पिङको माहोल भेटिन्छ । गाउँदेखि शहरसम्म पिङ हाल्ने, मच्चिने र साथीभाइसँग रमाउने चहलपहल बढ्छ । बालबालिकादेखि युवासम्म चङ्गाको धागो समातेर खुला आकाशतिर हेर्छन् भने पिङमा मच्चिँदै दसैंको खुसी साट्छन् ।
तर एउटा रोचक प्रश्न छ- वर्षभरि खेल्न सकिने पिङ दसैंमा मात्रै किन हालिन्छ ? हावा चलेको बेला उडाउन सकिने चङ्गाका लागि दसैं नै किन पर्खिइन्छ ?
यसको एउटै र निश्चित ऐतिहासिक उत्तर भेटिँदैन । यद्यपि अनुकूल मौसम, खेतीपातीको चक्र, चाडबाडको बिदा, सामूहिक भेटघाट र पुस्तौँदेखि चल्दै आएको सांस्कृतिक अभ्यासले यी परम्परालाई दसैंसँग जोडेको मान्न सकिन्छ ।
मौसम र चङ्गाको सम्बन्ध
दसैं सामान्यतया वर्षायाम सकिएर शरद ऋतु सुरु हुने समयमा पर्छ । यस बेला लगातारको वर्षा कम हुँदै जान्छ, आकाश खुला देखिन्छ र मौसम पनि तुलनात्मक रूपमा रमाइलो हुन्छ । यही वातावरण चङ्गा उडाउन अनुकूल मानिन्छ ।
त्यसैले दसैंमा चङ्गा उडाउने परम्परा विकास हुनुमा मौसमको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ । तर यही कारणले मात्रै यो परम्परा सुरु भएको हो भन्ने ठोस ऐतिहासिक प्रमाण भने छैन ।
वर्षायामपछि पिङ र चङ्गाको रमाइलो
वर्षायाममा निरन्तर पानी पर्ने, खेतबारीमा कामको चाप हुने र बाहिर खेल्न कठिन हुने अवस्था रहन्छ । वर्षा कम भएपछि खुला ठाउँमा भेला भएर खेल्न, पिङ हाल्न र चङ्गा उडाउन सहज हुन्छ ।
दसैंको समयमा विद्यालय बन्द हुने र धेरै मानिसले बिदा पाउने भएकाले बालबालिका तथा युवालाई मनोरञ्जनका लागि पर्याप्त समय मिल्छ । परिवार र आफन्तसँग भेटघाट हुने भएकाले सामूहिक रूपमा पिङ बनाउने र चङ्गा उडाउने अवसर पनि बढ्छ ।
एक दिन भए पनि जमिन छोड्नुपर्ने मान्यता
नेपाली समाजमा दसैंका बेला कम्तीमा एक दिन भए पनि पिङ खेलेर जमिन छोड्नुपर्छ भन्ने भनाइ प्रचलित छ । गाउँघरमा बाँस, काठ वा बलिया रुखको सहायताले पिङ बनाउने र सबै उमेरका मानिसले पालैपालो मच्चिने चलन रहिआएको छ ।
पिङ केवल मनोरञ्जनको साधन होइन, सामूहिक श्रम र सामाजिक सम्बन्धको प्रतीक पनि हो । पिङ बनाउन छिमेकी र साथीभाइ जुट्छन्, खेल्न आउनेहरूबीच कुराकानी हुन्छ र गाउँमा चाडबाडको रौनक थपिन्छ ।
यस्ता जमघटले मनोरञ्जन मात्रै दिँदैनथे । छिमेकीबीच आत्मीयता बढाउने, नयाँ चिनजान गर्ने र पुराना सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर पनि दिन्थे । कतिपय ठाउँमा पिङ खेल्ने चौर नै गाउँको भेटघाटस्थल बन्थ्यो ।
आज पनि पिङले दसैंको वातावरणलाई विशेष बनाउँछ । प्रविधि र व्यस्त जीवनशैलीका कारण सामूहिक खेलका अवसर घट्दै गएको अवस्थामा यस्ता परम्पराले परिवार र समुदायलाई एक ठाउँमा ल्याउँछ ।
कति पुरानो छ चङ्गाको इतिहास ?
चङ्गाको इतिहास नेपालमा मात्रै सीमित छैन । यसको प्रारम्भिक इतिहास चीनसँग जोडिन्छ । प्राचीन चीनमा चङ्गा उडाउने चलन रहेको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ । सुरुका दिनमा चङ्गा मनोरञ्जन गर्न मात्र नभई दूरी नाप्ने, संकेत दिने र केही अवस्थामा सैन्य प्रयोजनका लागि समेत प्रयोग गरिएको बताइन्छ ।
नेपालमा चङ्गा उडाउन कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने विषयमा भने स्पष्ट र सर्वमान्य ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन । चीन र भारत हुँदै चङ्गा उडाउने चलन नेपालमा फैलिएको हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिए पनि कुनै निश्चित यात्री वा घटनालाई यसको प्रवेशको निर्णायक कारण मान्न पर्याप्त प्रमाण आवश्यक हुन्छ ।
समयक्रमसँगै चङ्गा उडाउनु मनोरञ्जन र सांस्कृतिक अभ्यासको हिस्सा बन्न पुग्यो । नेपालमा विशेषगरी दसैंका बेला चङ्गा उडाउने चलन लोकप्रिय रहँदै आएको छ ।
फरक फरक चङ्गा
केही दशकअघिसम्म नेपालका धेरै ठाउँमा चङ्गा घरमै बनाउने चलन थियो । नेपाली कागज, बाँस वा निगालोका मसिना सिन्का, धागो र पिठोको माड प्रयोग गरेर चङ्गा तयार पारिन्थ्यो । लट्टाईसमेत आफैँ बनाउने वा साथीहरूसँग मिलेर तयार पार्ने गरिन्थ्यो ।
चङ्गा बनाउनुअघि सामग्री जुटाउने, कागज काट्ने, सिन्का मिलाउने र चङ्गाको सन्तुलन मिलाउने काममै बालबालिका र युवाको समय बित्थ्यो । चङ्गा तयार भएपछि सुरु हुन्थ्यो- चङ्गा जुधाउने प्रतिस्पर्धा । अर्को चङ्गासँग धागो जुधाउने र ‘चङ्गा चेट’ भएपछि खसिरहेको चङ्गा खोज्न दौडिने दृश्य दसैंको रमाइलोको हिस्सा थियो ।
अहिले बजारमा विभिन्न आकार र रङका तयारी चङ्गा पाइन्छन् । यसले चङ्गा उडाउन सजिलो बनाएको छ । तर चङ्गा बनाउने सामूहिक प्रक्रिया, साथीभाइसँग सामग्री जुटाउने अनुभव र खुला ठाउँमा भेला हुने पुरानो संस्कृतिलाई जोगाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
चङ्गा र वर्षाको देवता इन्द्रसँगको सम्बन्ध
चङ्गा उडाउने चलनसँग जोडिएको अर्को लोकप्रिय जनविश्वास हिन्दू परम्परामा पाइन्छ । किंवदन्तीअनुसार चङ्गा उडाएर वर्षाका देवता इन्द्रलाई वर्षा रोक्न र धानबाली पाक्ने समय आएको सन्देश दिने गरिन्थ्यो । यो कथा चङ्गा र दसैंबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध बुझाउने एउटा रोचक पक्ष हो ।
पिङ खेल्ने र चङ्गा उडाउने परम्पराले दसैंको खुसी बढाउँछ । तर रमाइलो गर्दा सुरक्षामा ध्यान दिनु आवश्यक छ ।
चङ्गा र पिङसँगै सुरक्षा चासो
पिङ बलियो र सुरक्षित रूपमा बाँधिएको हुनुपर्छ । चङ्गा उडाउन बिजुलीका तार तथा व्यस्त सडकबाट टाढाको खुला ठाउँ खोज्ने । सिसा वा अन्य धारिला पदार्थ लेप गरिएको धागोले मानिस, सवारी चालक र चराचुरुङ्गीलाई चोट नपुर्याउने गरी उडाउने । त्यसैले सुरक्षित, धारिलो लेप नभएको धागो प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ ।
बालबालिकालाई वयस्कको निगरानीमा खेल्न दिनु र जोखिमपूर्ण ठाउँबाट टाढा राख्नु पनि आवश्यक छ ।
