विश्व खबर 
काठमाडौं– नेपाली कांग्रेसको इतिहास केवल एउटा राजनीतिक दलको इतिहास होइन, यो नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, संघर्ष, परिवर्तन र नेतृत्व हस्तान्तरणको कथा पनि हो ।
राणाशासनविरुद्धको आवाजदेखि बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुन:स्थापना, गणतन्त्रको स्थापना र बदलिँदो पुस्ताको राजनीतिक आकांक्षासम्म कांग्रेसले अनेकौँ आरोह–अवरोह पार गरेको छ । यही लामो यात्राको अर्को अध्यायका रूपमा पार्टीको १५औँ महाधिवेशन अघि बढिरहेको छ, जहाँ सभापतिमा गगनकुमार थापा निर्वाचित भइसकेका छन् र अन्य निर्वाचन प्रक्रिया जारी छ ।
कलकत्ताको भवानीपुरबाट सुरू भएको कांग्रेसको महाधिवेशन यात्रा आज काठमाडौंसम्म आइपुगेको छ । यो यात्रामा सभापतिका अनुहार फेरिए, राजनीतिक परिस्थिति बदलियो, पुस्ता फेरिए र पार्टीले अनेकौँ ऐतिहासिक मोडको सामना गर्यो । तर, महाधिवेशन भने कांग्रेसको नेतृत्व छान्ने, नीति र दिशा तय गर्ने तथा पार्टीको राजनीतिक जीवनलाई निरन्तरता दिने महत्त्वपूर्ण मञ्चका रूपमा रहिरह्यो ।
टंकप्रसाद आचार्यदेखि गगनकुमार थापासम्मको यात्रा नेतृत्व परिवर्तनको सूची मात्रै होइन, बदलिँदो समयसँगै कांग्रेसले आफूलाई कसरी अघि बढायो भन्ने बुझ्ने एउटा ऐतिहासिक दस्तावेज पनि हो ।
भवानीपुरदेखि काठमाडौंसम्म : महाधिवेशनले को–कोलाई सुम्पियो कांग्रेसको बागडोर ?
नेपाली कांग्रेसको पहिलो महाधिवेशन २००३ माघ १२–१३ गते भारतको कलकत्तास्थित भवानीपुरमा भएको थियो । त्यसबेला पार्टीको नाम नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस थियो । जेलमा रहेका टंकप्रसाद आचार्य सभापति बनेका थिए भने बीपी कोइराला कार्यवाहक सभापतिको जिम्मेवारीमा थिए । त्यही ऐतिहासिक सुरूवातले कांग्रेसको नेतृत्व चयनको परम्परालाई अघि बढायो ।
दोस्रो महाधिवेशनमा बीपी कोइरालाले नेतृत्व सम्हाले । त्यसपछि मातृकाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्व आयो । नेपाली कांग्रेस र प्रजातन्त्र कांग्रेसबीच एकीकरण भएपछि पार्टीको संगठनात्मक यात्रा थप फराकिलो बन्यो । बीपी कोइराला पुन: नेतृत्वमा फर्किए र सुवर्णशमशेर राणाले पनि पार्टीको बागडोर सम्हाले । यी नेतृत्व परिवर्तनले कांग्रेसको प्रारम्भिक राजनीतिक इतिहासमा फरक–फरक व्यक्तित्वको योगदान स्थापित गरे ।
२०१७ सालपछि नेपाली राजनीतिमा आएको कठिन परिस्थितिले कांग्रेसको यात्रा सहज रहेन । लामो समयको राजनीतिक संघर्षपछि २०४६ सालमा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुन:स्थापित भयो । त्यसपछि पार्टीका महाधिवेशनले नेतृत्व चयनसँगै सङ्गठनको पुनर्गठन र भावी राजनीतिक दिशाबारे निर्णय गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गरे ।
२०४८ सालमा झापामा भएको आठौँ महाधिवेशनबाट कृष्णप्रसाद भट्टराई सभापति बने । नवौँ, दशौँ र एघारौँ महाधिवेशनमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले नेतृत्व गरे । बाह्रौँ महाधिवेशनबाट सुशील कोइराला सभापति बने भने तेह्रौँ र चौधौँ महाधिवेशनले शेरबहादुर देउवालाई नेतृत्वमा पुर्याए । यसरी कांग्रेसको नेतृत्वमा विभिन्न राजनीतिक अनुभव, कार्यशैली र पुस्ताका व्यक्तित्वले आफ्नो भूमिका निर्वाह गरे ।
२०८२ पुस २७ गते काठमाडौंमा भएको विशेष महाधिवेशनबाट गगनकुमार थापा सभापति चयन भएका थिए । त्यसपछि १५औँ महाधिवेशनको निर्वाचनमा पनि उनले सभापति पद जितेका छन् । २०८३ असोज २४ गते सार्वजनिक भएको निर्वाचन परिणामअनुसार थापाले ६ हजार ५८४ मत प्राप्त गर्दा उनका प्रतिस्पर्धी श्यामकृष्ण खड्गीले ३७५ मत पाए । अन्य पदको निर्वाचन प्रक्रिया भने जारी छ ।
यसले कांग्रेसको इतिहासमा नयाँ नेतृत्वको अध्याय थपेको छ । तर नेतृत्व परिवर्तनसँगै पुरानो विरासतको संरक्षण, संगठनको एकता र बदलिँदो समयका अपेक्षालाई सम्बोधन गर्ने चुनौती पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् ।
कांग्रेसका महाधिवेशन : कसले कहिले सम्हाले नेतृत्व ?
१. पहिलो महाधिवेशन– २००३ माघ १२–१३
भवानीपुर, कलकत्ता
टंकप्रसाद आचार्य सभापति, बीपी कोइराला कार्यवाहक सभापति ।२. दोस्रो महाधिवेशन– २००४ माघ २०–२२
बनारस
बीपी कोइराला ।३. तेस्रो महाधिवेशन– २००५ फागुन १८–२०
दरभंगा
मातृकाप्रसाद कोइराला ।४. चौथो महाधिवेशन– २००६ चैत २७–२८
कलकत्ता– एकीकरणपछि
मातृकाप्रसाद कोइराला ।५. पाँचौँ महाधिवेशन– २००९ जेठ १०–१२
जनकपुर
बीपी कोइराला ।६. छैटौँ महाधिवेशन– २०१२ साल
वीरगन्ज
सुवर्णशमशेर राणा ।विशेष महाधिवेशन– २०१४ जेठ
विराटनगर
बीपी कोइराला ।७. सातौँ महाधिवेशन– २०१७ वैशाख २५–३१
काठमाडौं
बीपी कोइराला ।८. आठौँ महाधिवेशन– २०४८ फागुन १–३
झापा
कृष्णप्रसाद भट्टराई ।९. नवौँ महाधिवेशन– २०५३ वैशाख
काठमाडौं
गिरिजाप्रसाद कोइराला ।१०. दशौँ महाधिवेशन– २०५७ माघ ७–९
पोखरा
गिरिजाप्रसाद कोइराला ।११. एघारौँ महाधिवेशन– २०६२ भदौ १४–१७
ललितपुर
गिरिजाप्रसाद कोइराला ।१२. बाह्रौँ महाधिवेशन– २०६७ असोज
काठमाडौं
सुशील कोइराला ।१३. तेह्रौँ महाधिवेशन– २०७२ फागुन २०–२३
काठमाडौं
शेरबहादुर देउवा ।१४. चौधौँ महाधिवेशन– २०७८ मंसिर २४–२७
काठमाडौं
शेरबहादुर देउवा ।विशेष महाधिवेशन– २०८२ पुस २७
काठमाडौं
गगनकुमार थापा ।१५औँ महाधिवेशन– २०८३ असोज
काठमाडौं
गगनकुमार थापा निर्वाचित सभापति । अन्य पदको निर्वाचन प्रक्रिया जारी ।
विरासत जोगाउने कि नयाँ इतिहास बनाउने ?
कांग्रेसका महाधिवेशनलाई केवल सभापति चयन गर्ने प्रक्रियाका रूपमा बुझ्दा यसको इतिहासको ठूलो हिस्सा छुट्छ । यी महाधिवेशन पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलन, वैचारिक बहस, पुस्तान्तरण र राजनीतिक प्राथमिकता फेरिने बिन्दु पनि हुन् ।
टंकप्रसाद आचार्यको नामबाट सुरू भएको नेतृत्वको ऐतिहासिक शृङ्खला बीपी कोइराला, मातृकाप्रसाद कोइराला, सुवर्णशमशेर राणा, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला, सुशील कोइराला र शेरबहादुर देउवा हुँदै गगनकुमार थापासम्म आइपुगेको छ । हरेक नेतृत्वले आ–आफ्नो समयको राजनीतिक चुनौती सामना गरेको छ ।
अब प्रश्न केवल गगन थापाले सभापतिको जिम्मेवारी सम्हाले भन्नेमा सीमित छैन । कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक विरासतलाई वर्तमान पुस्ताको अपेक्षासँग कसरी जोड्छ, संगठनभित्रको एकतालाई कसरी बलियो बनाउँछ र जनतासँगको सम्बन्धलाई कसरी पुन: परिभाषित गर्छ भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् ।
८० वर्षको यात्राले कांग्रेसलाई एउटा लामो राजनीतिक इतिहास दिएको छ । १५औँ महाधिवेशनले त्यस इतिहासमा नयाँ नेतृत्व थपेको छ । अब समयले मूल्याङ्कन गर्नेछ– यो नेतृत्वले पुरानो विरासतलाई निरन्तरता दिन्छ, त्यसलाई नयाँ स्वरूप दिन्छ वा दुवैबीच नयाँ सन्तुलन कायम गर्छ ।
किनकि इतिहास धान्नु भनेको विगतको गौरव सम्झनु मात्र होइन, भविष्यका लागि त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउनु पनि हो ।
