विश्व खबर 
काठमाडौं – पर्दामा उनको आवाज गुञ्जिँदा चरित्रभन्दा पहिले एउटा व्यक्तित्व उपस्थित हुन्थ्यो—कडा, स्पष्ट र प्रभावशाली । संवाद बोल्ने शैलीदेखि आँखाको भावसम्म, नाना पाटेकर आफ्नै किसिमका अभिनेता थिए । हिन्दी र मराठी सिनेमामा पाँच दशकभन्दा लामो यात्रा तय गरेका यी दिग्गज कलाकारको ७५ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ ।
उनको मृत्युले एउटा कलाकारको जीवन मात्र अन्त्य गरेको छैन, संघर्षबाट उठेर आफ्नै पहिचान बनाएको एउटा असाधारण यात्रालाई पनि विश्राम दिएको छ ।
१३ वर्षमै संघर्ष सुरु
नाना पाटेकरको बाल्यकाल सहज थिएन । परिवारको व्यापारमा ठूलो घाटा भएपछि आर्थिक अवस्था कमजोर बन्यो । त्यसपछि किशोरावस्थामै उनले मुम्बईका सडकमा फिल्मका पोस्टर टाँस्ने र पेन्टिङ गर्ने काम गरे ।
उमेर केवल १३ वर्ष । कमाइ थोरै थियो, तर आवश्यकता ठूलो । दिनभर काम गरेर पढाइ र रंगमञ्चलाई निरन्तरता दिनुपर्ने बाध्यता थियो । अभाव, भोक र संघर्षका ती दिनले नै उनको व्यक्तित्वमा कठोरता र जीवनलाई नजिकबाट हेर्ने दृष्टि विकास गरेको मानिन्छ ।
रंगमञ्चबाट सुरु भएको उनको अभिनय यात्रा विस्तारै चलचित्रसम्म पुग्यो । सन् १९७८ को ‘गमन’ बाट हिन्दी सिनेमामा प्रवेश गरेका पाटेकरले त्यसपछि आफ्नो अभिनयको छुट्टै भाषा निर्माण गरे ।
पर्दामा ‘नाना’को आफ्नै शैली
‘परिन्दा’, ‘प्रहार’, ‘क्रान्तिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अपहरण’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’ लगायतका चलचित्रमा उनले फरक–फरक चरित्रलाई जीवन्त बनाए ।
गम्भीर चरित्र होस् वा खलनायक, प्रहरी अधिकारी होस् वा हास्य पात्र—पाटेकरले चरित्रलाई केवल अभिनय गरेनन्, त्यसलाई आफ्नै शैलीमा स्थापित गरे ।
‘परिन्दा’का लागि उत्कृष्ट सहायक अभिनेता र ‘क्रान्तिवीर’का लागि उत्कृष्ट अभिनेताको फिल्मफेयर पुरस्कार जितेका उनले खलनायक विधामा पनि ‘अग्निसाक्षी’ र ‘अपहरण’का लागि पुरस्कार हात पारे । फिल्मफेयरको आधिकारिक अभिलेखमा उनका यी जितहरू उल्लेख छन् ।
उनको अभिनय यात्रालाई भारत सरकारको पद्मश्री सम्मानले पनि औपचारिक मान्यता दिएको थियो ।
‘प्रहार’का लागि सैनिक तालिम
नाना पाटेकरका लागि अभिनय केवल क्यामेराअगाडि उभिनु थिएन । पात्रलाई वास्तविक बनाउन उनी आवश्यक तयारीमा गहिरिएर लाग्थे ।
सन् १९९१ को ‘प्रहार’मा सैनिकको भूमिका निर्वाह गर्न उनले भारतीय सेनासँग कठोर सैन्य तालिम लिएका थिए । पछि भारतीय सेनासँग उनको सम्बन्ध अझ गहिरियो र उनले टेरिटोरियल आर्मीमा मानार्थ लेफ्टिनेन्ट कर्नेलको दर्जासमेत पाए ।
उनको जीवनमा सेना र अनुशासनको प्रभाव पर्दामा मात्र सीमित रहेन ।
स्टारडमभन्दा सादगी रोजे
चलचित्रबाट ठूलो लोकप्रियता र आर्थिक सफलता पाए पनि नाना पाटेकरको जीवनशैली भने धेरै कलाकारभन्दा फरक रह्यो ।
चम्किलो जीवन, विलासी प्रदर्शन र ठूलो तामझामभन्दा उनी सामान्य जीवन रुचाउँथे। यही सादगी उनको सार्वजनिक व्यक्तित्वको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो ।
उनी आफ्ना सहकर्मी र फिल्मको टोलीसँग सहज रूपमा घुलमिल हुने कलाकारका रूपमा पनि चिनिन्थे । खाना पकाउने रुचि भएका पाटेकरले साथी तथा फिल्मका प्राविधिक टोलीका लागि आफैँ खाना पकाएर खुवाउने गरेको प्रसंग पनि उनको निजी जीवनसँग जोडिन्छ ।
किसानको दुःखमा साथ
नाना पाटेकरको पहिचान अभिनयमा मात्र सीमित रहेन । महाराष्ट्रका किसानले भोगेको खडेरी र आर्थिक संकटले उनलाई सामाजिक कामतर्फ पनि सक्रिय बनायो ।
सन् २०१५ मा अभिनेता मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर ‘नाम फाउन्डेसन’ स्थापना गरे । संस्थामार्फत खडेरी प्रभावित किसान तथा ग्रामीण परिवारलाई सहयोग गर्नुका साथै जल संरक्षण र ग्रामीण विकासका काम अघि बढाइयो ।
पर्दामा समाजका विभिन्न चरित्र निभाउने कलाकार वास्तविक जीवनमा पनि समाजका कमजोर वर्गसँग जोडिन पुगे।
कलाकारभन्दा ठूलो एउटा व्यक्तित्व
नाना पाटेकरको विशेषता उनको अभिनय मात्र थिएन। उनी स्पष्ट बोल्थे, असहमतिमा पनि आफ्नो धारणा राख्थे र सार्वजनिक जीवनमा देखावटीपनबाट टाढा रहन्थे ।
उनको अन्तिम सार्वजनिक उपस्थितिमध्ये एकमा उनले जीवन, मृत्यु र आफूले समाजका लागि गर्नुपर्ने कामबारे बोलेका थिए । मृत्युको केही दिनअघि नै उनले जीवनको अनिश्चितता र आफूले केही योगदान गर्नुपर्ने जिम्मेवारीबारे विचार व्यक्त गरेका थिए ।
सायद यही सोच उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो परिचय बन्यो—कलाकार भएर लोकप्रिय हुनु एउटा कुरा हो, तर आफ्नो लोकप्रियतालाई समाजका लागि प्रयोग गर्नु अर्को कुरा ।
नाना पाटेकर अब पर्दामा नयाँ चरित्र लिएर देखिने छैनन् । तर ‘परिन्दा’को तीव्रता, ‘क्रान्तिवीर’को आक्रोश, ‘अब तक छप्पन’को कठोरता र ‘वेलकम’को हास्य—उनले छाडेका चरित्रहरू भने भारतीय सिनेमाको स्मृतिमा लामो समयसम्म जीवित रहनेछन् ।
अभावबाट सुरु भएको यात्रा लोकप्रियताको शिखरसम्म पुग्यो । तर अन्तिमसम्म पनि उनको पहिचान केवल ‘स्टार’को रहेन—आफ्नो आवाज, अभिनय र सामाजिक संवेदनाले छुट्टै स्थान बनाएका कलाकारको रह्यो ।
नाना पाटेकरको निधनसँगै भारतीय सिनेमाले एउटा शक्तिशाली आवाज गुमाएको छ । तर उनका चरित्र, संवाद र संघर्षको कथा पर्दाभन्दा बाहिर पनि लामो समयसम्म सुनिइरहनेछ ।
