विश्व खबर 
तेहरान– इजरायल र संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानमाथि संयुक्त आक्रमण गरी सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनी र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूको हत्या गरेपछि तेहरानले तत्काल प्रतिउत्तर सुरु गरेको छ ।
इरानले आफ्नो प्रतिशोध इजरायल र यस क्षेत्रभरिका अमेरिकी-सम्बन्धित सैन्य स्थलहरू खाडी राज्यहरूमा रहेका अमेरिकी आधारहरूसमेत माथि लक्षित गरिएको बताएको छ ।
यो प्रारम्भिक झडपले क्षेत्रीय राजधानीहरू र विश्व बजारसामु एक केन्द्रीय प्रश्न खडा गरेको छ, के यो टकराब सीमित प्रतिशोधमै रोकिनेछ वा इरानको आक्रमण क्षमता, क्षेत्रीय सहयोगी सञ्जाल र ढुवानी तथा ऊर्जा पूर्वाधारमाथिको दबाबका कारण दीर्घकालीन अभियानमा परिणत हुनेछ ?
यस प्रश्नको केन्द्रमा इरानको क्षेप्यास्त्र भण्डार, त्यसका प्रक्षेपण प्लेटफर्महरू र अमेरिका तथा उसका साझेदारहरूलाई नोक्सान पुर्याउन सक्ने अन्य सैन्य साधनहरू छन् ।
किन यसपटक फरक देखिन्छ ?
सन् २०२५ को जुनमा अमेरिका र इजरायलबीच भएको १२ दिने युद्धभन्दा यो अवस्था भिन्न देखिएको छ ।
खामेनीको हत्यापछि तेहरानले यसलाई इस्लामिक गणतन्त्रको अस्तित्वसँग जोडिएको युद्धका रूपमा हेरेको संकेत दिएको छ ।
इरानका अधिकारीहरूको बुझाइमा, ढिलो वा सीमित प्रतिशोधलाई कमजोरी ठानिन सक्छ र त्यसले थप आक्रमणको ढोका खोल्न सक्छ ।
इरानका राष्ट्रपति मसूद पेजेस्कियनले खामेनी र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूको हत्याको बदला लिनु देशको कर्तव्य र वैध अधिकार भएको बताएका छन् ।
तर, यो प्रतिशोध कुन स्वरूपमा अघि बढ्छ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ ।
इरानको क्षेप्यास्त्र रणनीति: भण्डार, दायरा र सन्देश
रक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार, इरानसँग मध्यपूर्वकै सबैभन्दा ठूलो र विविध क्षेप्यास्त्र शक्ति छ ।
यसमा ब्यालिस्टिक र क्रुज दुवै प्रकारका क्षेप्यास्त्रहरू छन्, जसले पुरानो वायुसेनामा निर्भर देशलाई टाढासम्म प्रहार गर्न सक्षम बनाउँछ ।
इरानी नेतृत्वले क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमलाई प्रतिरोधको मेरुदण्डका रूपमा चित्रण गर्छ ।
पश्चिमी देशहरूले भने यी प्रणालीहरूले क्षेत्रीय अस्थिरता बढाउने र भविष्यमा आणविक हतियार वहन गर्न सक्ने सम्भावना रहेको दाबी गर्छन्, यद्यपि तेहरानले त्यसलाई अस्वीकार गर्दै आएको छ ।
इरानका सबैभन्दा लामो दूरीका ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरू २,००० देखि २,५०० किलोमिटरसम्म पुग्न सक्छन् ।
यसले इजरायल, खाडीभरिका अमेरिकी आधारहरू र क्षेत्रका धेरै स्थानहरूलाई दायरामा राख्छ ।
तर, यी प्रणालीहरू अमेरिका स्वयंको मुख्य भूमिसम्म पुग्दैनन् ।
छोटो दूरीका क्षेप्यास्त्र: द्रुत प्रतिक्रिया
१५०–८०० किलोमिटर दायराका छोटो दूरीका ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरू नजिकका सैन्य लक्ष्यहरूमा तीव्र प्रहारका लागि डिजाइन गरिएका छन् ।
फतेह शृङ्खलाका जोल्फघार, कयाम–१ तथा पुराना शाहब–१/२ प्रणालीहरू यस श्रेणीमा पर्छन् ।
यी प्रणालीहरूलाई समूहमा प्रक्षेपण गर्न सकिन्छ, जसले चेतावनी समय घटाउँछ र प्रतिरक्षा प्रणालीमाथि दबाब बढाउँछ ।
सन् २०२० मा, अमेरिकाद्वारा कासिम सुलेमानीको हत्या भएपछि, इरानले इराकस्थित ऐन अल–असद एयरबेसमा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गरी यस्तै रणनीति अपनाएको थियो ।
उक्त आक्रमणमा पूर्वाधारमा क्षति पुगेको र सयभन्दा बढी अमेरिकी सैनिक घाइते भएको बताइएको थियो ।
मध्यम दूरीका प्रणाली: क्षेत्रीय समीकरणमा दबाब
१,५००–२,००० किलोमिटर दायराका मध्यम दूरीका क्षेप्यास्त्रहरू जस्तै शाहब–३, इमाद, घद्र–१, खोरामशहर र सेज्जिल इरानको दीर्घ दूरी प्रहार क्षमताको आधार हुन् ।
सेज्जिल ठोस इन्धनमा चल्ने भएकाले छिटो प्रक्षेपण तयारी सम्भव हुन्छ, जुन पूर्वप्रहारको जोखिम भएको अवस्थामा महत्वपूर्ण फाइदा हो ।
यी प्रणालीहरूले इजरायलसहित कतार, बहराइन, कुवेत, साउदी अरेबिया र संयुक्त अरब इमिरेट्समा रहेका अमेरिकी–सम्बन्धित सुविधाहरूलाई दायरामा राख्छन्, जसले क्षेत्रीय जोखिमलाई व्यापक बनाउँछ ।
क्रुज क्षेप्यास्त्र र ड्रोन: कम उडान, बढी चुनौती
क्रुज क्षेप्यास्त्रहरू कम उचाइमा उडेर भूभागसँगै अघि बढ्न सक्छन्, जसले तिनलाई पत्ता लगाउन कठिन बनाउँछ ।
इरानसँग सोउमार, या–अली, होवेइजेहजस्ता जमिन–आक्रमण र एन्टी–शिप प्रणालीहरू रहेको मानिन्छ ।
ड्रोनहरू विशेषतः एकतर्फी आक्रमणका लागि डिजाइन गरिएका सस्तो र ठूलो सङ्ख्यामा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
तिनलाई लहरमा प्रक्षेपण गरेर वायु प्रतिरक्षा प्रणालीलाई थकित पार्ने रणनीति अपनाउन सकिन्छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार, द्वन्द्व लम्बिएमा यस्तो सन्तृप्ति रणनीति अझ प्रमुख हुन सक्छ ।
भूमिगत संरचना: दीर्घकालीन क्षमता
इरानले वर्षौँदेखि क्षेप्यास्त्र भण्डारण र प्रक्षेपण स्थलहरूलाई भूमिगत सुरुङ र सुरक्षित आधारहरूमा विस्तार गर्दै आएको छ ।
यसले पहिलो लहरका आक्रमणपछि पनि प्रक्षेपण क्षमता जीवित रहने सम्भावना बढाउँछ ।
सैन्य योजनाकारहरूका लागि यसको अर्थ, इरानमाथि निर्णायक प्रहार गर्न खोज्दा द्वन्द्व छोटोमा सीमित नहुन सक्ने जोखिम हो ।
स्ट्रेट अफ होर्मुज: बजारमा दबाब
Strait of Hormuz विश्व ऊर्जा आपूर्तिको प्रमुख मार्ग हो ।
यहाँ कुनै औपचारिक नाकाबन्दी नगरे पनि, सीमित अवरोधले विश्व बजारमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ ।
इरानले एन्टी–शिप क्षेप्यास्त्र, नौसैनिक खानी र ड्रोन प्रयोग गरी व्यावसायिक ढुवानीलाई चुनौती दिन सक्छ ।
Islamic Revolutionary Guard Corps (आईआरजीसी) सँग जोडिएका चेतावनी र ट्यांकर घटनाहरूले बीमा दर र भाडा लागतमा असर पारिरहेको संकेतहरू देखिएका छन् ।
खाडीमा अमेरिकी उपस्थिति: शक्ति र जोखिम
वासिङ्टनले खाडी क्षेत्रमा नौसैनिक र वायु सम्पत्तिहरू सुदृढ गरेको छ ।
यसले प्रतिरक्षा क्षमता बढाए पनि सम्भावित लक्ष्यहरूको संख्या पनि बढाएको छ ।
अमेरिकी आधारहरू विभिन्न देशहरूमा फैलिएका छन् र सबै स्थानलाई समान रूपमा सुरक्षित राख्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार, यदि केही स्थानमा रक्षा प्रणाली भेदिए, त्यसले वासिङ्टनको राजनीतिक गणनामा प्रभाव पार्न सक्छ ।
सीमित युद्ध अस्वीकार
इरानी अधिकारीहरूले लामो समयदेखि चेतावनी दिँदै आएका छन् कि इरानी भूमिमा हुने कुनै पनि आक्रमणलाई व्यापक युद्धको सुरुवातका रूपमा हेरिनेछ ।
खामेनीको हत्यापछि त्यो सन्देश झनै कठोर भएको छ ।
आईआरजीसीले थप प्रतिशोधको संकेत दिएको छ ।
साथै, लेबनानस्थित Hezbollah र यमनस्थित Houthis जस्ता इरान–सम्बन्धित समूहहरूले पनि खामेनीको हत्याको निन्दा गर्दै तेहरानसँग ऐक्यबद्धता जनाएका छन् ।
यसरी, प्रारम्भिक प्रहार र प्रतिशोधको यो चक्र सीमित रहने कि बहुआयामिक क्षेत्रीय द्वन्द्वमा रूपान्तरित हुने, त्यो अब इरान, इजरायल र अमेरिकाले चाल्ने आगामी कदममा निर्भर देखिन्छ ।
