काठमाडौं- नेपाली राजनीतिमा फेरि एक पटक नयाँ तरंग उठेको छ। पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको नाम कम्युनिस्ट एकताको अभियानसँग जोडिँदै गएको चर्चा नेपालको राजनीतिक वृत्तमा बाक्लिँदै गएको छ। एमालेको नेतृत्व फेरबदलको सम्भावना र कम्युनिस्ट शक्तिहरूबीचको एकताको नयाँ प्रयासले राजनीतिमा उथलपुथल ल्याउने संकेत देखिएको छ।
भण्डारी, जो लामो समयदेखि एमाले राजनीतिमा सक्रिय रहिएकी छिन्, अहिले एमाले अध्यक्षको सम्भावित उम्मेदवारको रूपमा उभिइरहेको चर्चा हुँदै गएको छ। स्रोतका अनुसार, उनले पछिल्लो समय विभिन्न कम्युनिस्ट नेताहरूसँग गोप्य भेटवार्ता र छलफललाई तीव्रता दिएकी छिन्। यसले एमालेको भविष्यको नेतृत्व को हुनेछ र कम्युनिस्ट एकता कुन मोडमा पुग्ला भन्ने बहसलाई चर्काएको छ।
पृष्ठभूमि: भण्डारीको राजनीतिक यात्रा
विद्यादेवी भण्डारीको राजनीतिक यात्रा एमालेको प्रगतिशील महिला आन्दोलनसँगै शुरू भएको थियो। २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि नेपालमा संसदीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना हुँदा उनी तत्कालीन नेकपा (एमाले) को महिला विभागकी नेतृको रूपमा स्थापित भएकी थिइन्। त्यसयता उनले महिला संगठनको सशक्तिकरणमा ठूलो भूमिका खेलिन्।
२०५१ सालमा उनी पहिलो पटक सांसद निर्वाचित भइन्। त्यसपछि उनी पार्टीको स्थायी समिति सदस्य हुँदै रक्षा मन्त्रीसम्म भइन्। २०७२ सालमा संविधानसभाबाट निर्वाचित राष्ट्रपति बनेपछि उनी नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपति बनिन्। राष्ट्रपतिको कार्यकालमा उनले राष्ट्रिय एकता र राजनीतिक स्थायित्वको सन्देश दिए पनि आलोचकहरूले उनलाई एमालेको “रबर स्ट्याम्प” का रूपमा चित्रित गरेका थिए।
कम्युनिस्ट आन्दोलन र विभाजनको इतिहास
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन २००६ सालदेखि नै सुरू भएको भए पनि, समयक्रममा यसले धेरै ध्रुवीकरण र विभाजनको सामना गर्यो। एमाले र माओवादी केन्द्रबीचको सम्बन्ध, विशेष गरी २०७५ सालमा भएको एकता र त्यसपछि भएको विघटनले अहिलेको कम्युनिस्ट राजनीति अझै अस्थिर देखिएको छ।
०७५ सालमा नेकपा (एमाले) र माओवादी केन्द्र एक भएर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) बनेको थियो। तर, नेतृत्वको खिचातानी र वैचारिक मतभेदका कारण २०७७ सालमा नेकपा विभाजित भयो। यस विभाजनपछि कम्युनिस्ट आन्दोलन फेरि कमजोर बनेको भन्दै धेरैले चिन्ता व्यक्त गरेका थिए।
यति लामो समयको अस्थिरता र ध्रुवीकरणले अहिले फेरि एकताको आवश्यकता महसुस गराएको बताइन्छ। यिनै कारणहरूले पूर्वराष्ट्रपति भण्डारीको सक्रियता अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ।
भण्डारीको भेटवार्ता: नयाँ समीकरणको संकेत?
सूत्रहरूका अनुसार, भण्डारीले पछिल्लो दुई महिनामा कम्तीमा तीन पटक विभिन्न कम्युनिस्ट घटकका नेताहरू समाजवादीका वरिष्ठ नेता झलनाथ खनाल, माओवादी केन्द्रका केही नेता, र नयाँ कम्युनिस्ट धारका प्रतिनिधिहरूसँग गोप्य रूपमा भेट गरेकी छन्। यद्यपि यी भेटवार्ता औपचारिक रूपमा पुष्टि भएका छैनन्, तर भेटमा कम्युनिस्ट शक्तिको एकता र आगामी निर्वाचनका सम्भावित तालमेलबारे छलफल भएको चर्चा छ।
भण्डारी निकट स्रोतको दाबी छ, “विद्याजी अहिलेको अस्थिर कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई एकताबद्ध गर्न चाहन्छिन्। यसका लागि उनले व्यक्तिगत रूपमा पहल गर्न थालेकी हुन्।”
एमालेको नेतृत्वको दौडमा भण्डारीको नाम एमालेमा नेतृत्व परिवर्तनको चर्चा यतिबेला निकै चर्किएको छ। केपी शर्मा ओली लामो समयदेखि पार्टी अध्यक्ष छन्। तर, पार्टीभित्रको आन्तरिक असन्तुष्टिले उनको नेतृत्वविरुद्ध नयाँ धार उभिएको छ।
पार्टीका वरिष्ठ नेता माधवकुमार नेपाल पहिले नै अलग भएर नयाँ पार्टी (एकीकृत समाजवादी) गठन गरिसकेका छन्। तर, ओली नेतृत्वमा रहेका केही असन्तुष्ट नेता अहिले नयाँ विकल्प खोजिरहेका छन्। यसै सन्दर्भमा विद्यादेवी भण्डारीको नाम अध्यक्षको सम्भावित उम्मेदवारको रूपमा चर्चामा आएको हो।
एमाले केन्द्रीय समिति सदस्यले नाम नबताउने सर्तमा भने, “विद्याजीसँग पार्टीको पुरानो सम्बन्ध छ। उनको राष्ट्रपतिका रूपमाको छवि र जनसम्पर्क बलियो छ। ओलीविरुद्धको ध्रुवीकरणमा उनी नयाँ नेतृत्वका लागि उपयुक्त उम्मेदवार हुन सक्छिन्।”
तर, ओली पक्षधरहरूले भने यो विषयमा औपचारिक रूपमा कुनै प्रतिक्रिया दिएका छैनन्। उनीहरूको भनाइ छ – “पार्टी विधानअनुसार नेतृत्व परिवर्तन हुन्छ। अहिलेको अवस्थामा ओली नै सबैभन्दा सक्षम नेता हुन्।”
कम्युनिस्ट एकता: सम्भावना र चुनौती
विद्यादेवी भण्डारीको नेतृत्वमा कम्युनिस्ट एकताको चर्चा आउनु ऐतिहासिक पृष्ठभूमिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। एकातिर, कम्युनिस्ट आन्दोलनको ऐतिहासिक महत्वलाई कायम राख्ने चुनौती छ भने अर्कोतिर, वैचारिक र सांगठनिक मतभेदको बाधा छ।
राजनीतिक विश्लेषक रामशरण अधिकारी भन्छन्, “कम्युनिस्ट एकता सधैं अवसर र चुनौतीको मिश्रण हो। विद्यादेवी भण्डारीजस्ता व्यक्तित्वको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। तर, एमाले र माओवादीबीचको ऐतिहासिक विवाद, शक्ति संघर्ष र वैचारिक दूरीले यसलाई सहज बनाउँदैन।”
भण्डारीको सम्भावित एजेन्डा
यदि भण्डारी नेतृत्वको नयाँ कम्युनिस्ट मोर्चा वा एकता अगाडि बढ्ने हो भने, विश्लेषकहरूले निम्न बुँदामा जोड दिएका छन्:
पहिलो, पार्टीभित्रको गुटबन्दी अन्त्य गर्ने।
दोस्रो, साझा एजेन्डा तयार गर्ने – विशेष गरी सामाजिक न्याय, समावेशीता, आर्थिक विकास।
तेस्रो, माओवादी केन्द्र र अन्य साना कम्युनिस्ट घटकसँग गम्भीर वार्ता गर्ने।
चौथो, आगामी निर्वाचनलाई मध्यनजर गर्दै साझा मोर्चा निर्माण गर्ने।
यी चारवटा विषयवस्तुले मात्र कम्युनिस्ट एकतालाई स्थायित्व दिन सक्छ भन्ने धारणा विश्लेषकहरूको छ।
राजनीतिक प्रतिक्रियाहरू
एमाले प्रवक्ता प्रकाश ज्ञवालीले भने, “पार्टीको विधानअनुसार नेतृत्व चयन हुन्छ। कम्युनिस्ट एकताको एजेन्डा नयाँ होइन। तर, पार्टीको औपचारिक बैठकबिना यस्ता अड्कलबाजी गर्नु उपयुक्त हुँदैन।”
त्यस्तै, माओवादी केन्द्रका एक नेताले भने, “हामी विगतका गल्तीबाट सिकेका छौं। कम्युनिस्ट आन्दोलनमा एकता आवश्यक छ। तर, अहिलेको चरणमा पूर्वराष्ट्रपतिलाई अध्यक्षको उम्मेदवारको रूपमा अघि सार्नेबारे कुनै छलफल भएको छैन।”
तर, एमालेका केही नेताहरूले भने भण्डारीको सक्रियतालाई सकारात्मक रूपमा हेरेका छन्। उनीहरूको तर्क छ – “भण्डारीको राजनीतिक अनुभव र महिला नेतृत्वको छवि पार्टीलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ।”
विद्यादेवी भण्डारीको मौनता: रहस्यमय संकेत?
यसबीच, विद्यादेवी भण्डारी आफैंले भने कुनै पनि सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिएकी छैनन्। न त उनले राजनीतिक सक्रियता घोषणा गरेकी छन्, न त एमाले नेतृत्वको दौडमा आफूलाई अघि सार्ने संकेत दिएकी छन्। यस मौनताले राजनीतिक वृत्तमा रहस्य थपेको छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूले भन्छन् – “उनको मौनता रणनीतिक हो। सायद उनी अहिले नै खुलेर बोल्न चाहन्नन्। यो प्रतीक्षा गर्ने र अनुकूल समय आएपछि निर्णय गर्ने रणनीति हुन सक्छ।”
एमालेभित्रको असन्तुष्टि: के ओलीले नेतृत्व सुम्पन्छन्?
एमालेको नेतृत्वमा ओलीको बलियो पकडलाई चुनौती दिन सजिलो छैन। उनले पार्टीभित्रको संरचनालाई आफूमुखी बनाएका छन्। तर, २०७९ सालको निर्वाचनमा पार्टीको प्रदर्शन कमजोर भएपछि केही नेताहरू असन्तुष्ट भएका छन्।
पार्टीका एक केन्द्रीय सदस्यले भने, “ओलीले पार्टीलाई अझै आफ्नो नियन्त्रणमा राखेका छन्। तर, यदि पार्टीको भविष्य र कम्युनिस्ट आन्दोलनको एकता दुवैलाई बचाउनुपर्ने अवस्था आयो भने उनी पनि दबाबमा पर्न सक्छन्।”
यसै सन्दर्भमा विद्यादेवी भण्डारीको नाम अध्यक्षको प्रतिस्पर्धामा आउँदा ओलीको रणनीति कस्तो हुन्छ भन्ने चासो छ।
सम्भावित नतिजा: तीनवटा परिदृश्य
विश्लेषकहरूले कम्युनिस्ट एकता र एमाले नेतृत्वको भविष्यबारे तीनवटा परिदृश्य देखेका छन्:
१️. ओलीको निरन्तरता – ओलीले अध्यक्ष कायम राख्नेछन् र भण्डारीको सक्रियता सीमित हुनेछ।
२️. भण्डारीको नेतृत्व उदय – ओलीलाई चुनौती दिँदै भण्डारी एमाले नेतृत्वमा उभिनेछिन्।
३️. एकता मोर्चा – भण्डारीको सक्रियता एकताको सूत्रधार बन्न पुग्छ, जसले एमाले र माओवादीबीच सहमति र साझा मोर्चा जन्माउन सक्छ।
यी परिदृश्यमध्ये कुन अघि बढ्छ भन्ने कुरा आगामी महिना–दुईको राजनीतिक छलफल र छलकपटमा निर्भर हुनेछ।
भण्डारीको महिला नेतृत्वको सन्देश
विद्यादेवी भण्डारीको सम्भावित नेतृत्वको चर्चा मात्र पनि नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा महिला नेतृत्वको सम्भावनाबारे सकारात्मक बहस ल्याएको छ। विगतमा उनी राष्ट्रपतिका रूपमा सफल कार्यकालका लागि चर्चित रहिन्। एमाले अध्यक्षजस्तो शक्तिशाली राजनीतिक पदमा उनी पुगे महिला सहभागितालाई अझै सशक्त पार्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
राजनीतिक विश्लेषक सिता शर्मा भन्छिन्, “विद्याजीको नाम अगाडि आउँदा यो केवल कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्यको सवाल मात्र होइन, नेपाली राजनीतिमा लैंगिक समावेशीताको प्रश्न पनि हो। महिला नेतृत्वलाई सशक्त बनाउने नयाँ मोडेल बन्न सक्छ।”
हालैका घटनाक्रमहरूले प्रस्ट पारेको छ – नेपाली कम्युनिस्ट राजनीति फेरि एक पटक सशक्त तर अनिश्चित यात्रामा निस्किएको छ। विद्यादेवी भण्डारीको नेतृत्वको सम्भावना र कम्युनिस्ट शक्तिहरूको एकताको बहसले राजनीति थप रोचक र जटिल बनाएको छ।
तर, यथार्थमा अझैसम्म केही पनि सुनिश्चित छैन। ओलीको बलियो पकड, पार्टीभित्रको गुटबन्दी, माओवादी केन्द्रको भूमिका, र भण्डारीको रणनीतिले आगामी दिनमा निर्णायक प्रभाव पार्नेछन्।
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको नयाँ अध्याय लेखिँदैछ कि? वा यिनै शक्तिहरूबीचको अन्तहीन रस्साकस्सी दोहोरिन्छ? यसमा सबैको नजर छ।























