विश्व खबर 
पाँच सय वर्षबढी पुरानो संस्कृतिमा रमाउँछ सिंगो बस्ती
ललितपुर-देशभर दसैंको चहलपहल सुरु हुन्छ । घरघरमा घटस्थापना गरिन्छन् । माटोको पूजाकोठामा जमरा उमारिन्छन्, दुर्गा भवानीको आराधना हुन्छ। बजारमा किनमेलको भीड बढ्छ, घरआँगनमा चाडपर्व तयारी सरु हन्छ । आफन्त भेटघाट र मान्यजनका हातबाट टीका जमरा लगाउने प्रतीक्षाले दसैको माहोल थप उल्लासमय बन्छ। तर, ललितपुर खोकनामा दसैंको यो परिचित दृश्य देखिदैन ।
यहाँ न दसैंका लागि जमरा राखिन्छ, न त विजयादशमीमा टीका लगाउने परम्परा छ । देशका अन्य ठाउँमा दसैं तयारी चलिरहँदा खोकनावासी भने मौलिक पर्व सिकाली जात्रामा उमगित हुन्छन् । देवीदेवताका मुकण्डो, परम्परागत नाच, पूजाविधि र सामूहिक सहभागिताले बस्तीलाई आफ्नै सांस्कृतिक रडमा रंग्याउँछन् । एउटै देश। एउटै चाडपर्वको मौसम । उत्सव मनाउने शैली भने फरक। यही भिन्नताले खोकनालाई दसैंको समयमा पनि विशेष बनाउँछ ।
दसैको सट्टा आफ्नै जात्रा
काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणतिर अवस्थित खोकना पुरानो नेवा बस्ती हो। तोरीको तेल उत्पादन र परम्परागत जीवनशैलीका लागि परिचित यो बस्तीको अर्को विशिष्ट परिचय हो, सिकाली जात्रा । नेपालका धेरै समुदायले दसैलाई प्रमुख पर्वका रूपमा मनाउँदा खोकनाबासी भने रुद्रायणी देवीको जात्रामा रमाउँछन् । सिकाली जात्रा रुद्रायणी जात्रा वा रुद्रायणी नाचका नामले पनि प्रसिद्ध छ ।
यस पर्वमा धार्मिक अनुष्ठान, देवीदेवताका मुकुण्डो लगाएर गरिने नृत्य र सामुदायिक गतिविधिले विशेष महत्त्व राख्छ । खोकनामा दसैं नमनाइनु भनेको चाडपर्वप्रति उदासीन हुनु भने होइन । आफ्नो समुदायले पुस्तौंदेखि मान्दै आएको परम्परालाई प्राथमिकता दिन हो। अन्यत्र दसैको उल्लास देखिदा यहाँ पनि उत्सव हुन्छ, त्यसको स्वरूप र सांस्कृतिक आधारमात्रै फरक हुन्छ। पौराणिक खोकना दसैं नमनाउने बस्तीको परिचयमै सीमित छैन पनि । यो एउटा समुदायले मौलिक पहिचान जोगाइराखेको गर्विलो बनेको छ ।
सिकाली चौरमा देवीदेवताको संसार
सिकाली जात्राको केन्द्रमा सिकाली मन्दिर र रुद्रायणी देवीप्रतिको आस्था छ। जात्राक्रममा खोकनावासी विभिन्न धार्मिक विधिमा सहभागी हुन्छन् । परम्परागत नाच र देवीदेवताका मुकुण्डोले जात्रा विशिष्ट बनाएका छन् । यसमा धार्मिक विश्वाससँगै समुदायको सामूहिक सहभागिता र परम्परागत ज्ञान जोडिएको छ। जात्रामा प्रस्तुत गरिने मुकुण्डो नाचले देवीदेवतासम्बन्धी पौराणिक प्रसंग सांकेतिकरूपमा प्रस्तुत गरिन्छन् । रंगीन पहिरन, मुकुण्डो र परम्परागत नृत्य प्रस्तुतिले जात्रा जीवन्त बनाउँछन् । ती दृश्यको महत्त्व मनोरञ्जनमै सीमित छैन, स्थानीय धार्मिक मान्यता, पुर्खाबाट प्राप्त सांस्कृतिक अभ्यास र सामुदायिक पहिचान पनि यससँग जोडिएका छन् । जात्रालुका लागि आकर्षक सांस्कृतिक पर्व भए पनि खोकनावासीका लागि यो आफ्नै परम्परासँग जोडिने अवसर हो ।
जमरा र टीकाविनाको दसै
दसैं भन्नेबित्तिकै धेरै नेपालीका मनमा जमरा, रातो टीका, आशीर्वाद र पारिवारिक भेटघाटको चित्र आउँछन् । खोकनाको चाडपर्वको अनुभव भने फरक छ। यहाँका परम्परागत चलनअनुसार दसैंका लागि जमरा राखिंदैन र विजयादशमीमा टीका लगाउने प्रचलन पनि छैन । त्यसको सट्टा सिकाली जात्राका विभिन्न विधि र अनुष्ठानमा समुदायको ध्यानकेन्द्रित हुन्छ । एउटा समुदायका लागि दसैंको मुख्य आकर्षण टीका-जमरा हुन सक्छन् भने अर्को समुदायका लागि त्यही समय आफ्नै देवीको जात्रा, परम्परागत नाच र सामूहिक पूजाको अवसर । खोकनावासीको यो मौलिक सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरता हो ।
फरक परम्परा, साझा सांस्कृतिक सम्पदा
दसैंको समय सिकाली जात्रा मनाउनु स्थानीयको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको छ। स्थानीय परम्परा संरक्षण र मौलिकताको निरन्तरता यसको महता हो। दसैंको टीका र जमरा नलगाउने खोकनावासीका लागि पनि यो समय उत्सवकै समय हो। फरक यति हो- उनीहरूको उत्सव केन्द्रमा सिकाली जात्रा छ। यही भिन्नताले बस्तीको सांस्कृतिक महत्त्व फरक बनाएको छ ।
किन मनाइँदैन दसै ?
खोकनामा दसै नमनाइनुको कारणबारे विभिन्न ऐतिहासिक विवरण र जनश्रुति पाइन्छन् । स्थानीय परम्पराअनुसार खोकनावासीका लागि रुद्रायणी देवीको जात्रा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । दसैकै समयमा जात्रा पर्ने भएकाले समुदायले आफ्नै मौलिक पर्वलाई निरन्तरता दिएको बताइन्छ । एउटा प्रचलित किंवदन्ती खोकनाको पुरानो बस्ती कुदेशसँग जोडिन्छ । जनश्रुतिअनुसार यहाँका बासिन्दाले विभिन्न समस्या सामना गर्नुपरेपछि बस्तीलाई अहिलेको खोकना क्षेत्रमा सारिएको थियो। बस्ती सार्दा देवीलाई पनि सँगै ल्याइयो ।
नयाँ स्थानमा देवीजात्रा मनाउने मिति निर्धारण गर्दा त्यो दसैंको समयसँग मिल्न पुग्यो । यसपछि समुदायले आफ्नो आराध्यदेवीको जात्रालाई प्राथमिकता दिएको जनविश्वास छ । यद्यपि, दसै नमनाउन थालिएको ठ्याक्कै ऐतिहासिक कारण भने भेटिंदैन । यसलाई प्रमाणित इतिहासभन्दा स्थानीय जनश्रुति र परम्परासँग जोडेर बुझ्नुपर्ने हुन्छ । खोकनामा दसैंको समयमा सिकाली जात्रा मनाउने चलन लामो समयदेखि कायम छ ।
पुस्तान्तरण संस्कृति
कुनै पनि जात्रा एकै दिनमा बनेको हुँदै न । त्यसपछाडि लामो अभ्यास, धार्मिक विश्वास, सामाजिक संरचना र पुस्तौंको अनुभव हुन्छ । सिकाली जात्रा पनि त्यस्तै जीवित सांस्कृतिक परम्परा हो। खोकनाको रुद्रायणी मन्दिरलाई मल्लकालीन इतिहाससँग जोडिन्छ । मन्दिर निर्माण अमर मल्लको शासनकालमा भएको मानिएको छ । खोकनाको जात्रा संस्कृतिको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि यसैबाट बुझ्न मद्दत गर्छ । धार्मिक विधि सिक्ने, जात्रामा सहभागी हुने, परम्परागत नाच र मुकुण्डो को महत्त्व बुझ्ने तथा सांस्कृतिक जिम्मेवारी ग्रहण गर्ने प्रक्रियाबाट नयाँ पुस्ता आफ्नो इतिहाससँग जोडिन्छ ।
