विश्व खबर 
काठमाडौं– सन् २०२६ फेब्रुअरी २८ को बिहान तेहरानको आकाश चिर्दै इजरायली र अमेरिकी क्षेप्यास्त्रहरू खस्दा त्यसले केवल एउटा सैन्य कारबाहीको संकेत मात्र गरेन, दशकौँदेखि सल्कँदै आएको मध्यपूर्वको द्वन्द्वलाई नयाँ चरणमा प्रवेश गराएको घोषणा गर्यो।
इजरायल र अमेरिकाको संयुक्त अभियान ‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’ (अमेरिकाको नामकरण: ‘अपरेसन एपिक फ्युरी’) ले इरानको सत्ता, सैन्य संरचना र रणनीतिक पूर्वाधारलाई लक्षित गरेको दाबी गरिएको छ। तर यो क्षणसम्म आइपुग्न मध्यपूर्वले झन्डै आठ दशक लामो अविश्वास, प्रोक्सी युद्ध र भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको यात्रा पार गरेको छ।
मित्रताबाट वैमनस्यसम्म (१९४८–१९७९)
इजरायल र इरान सधैँ कट्टर शत्रु थिएनन्। सन् १९४८ मा इजरायल स्थापना हुँदा पहलवी राजवंश अन्तर्गतको इरानले उसलाई मान्यता दिने दोस्रो मुस्लिम राष्ट्रको रूपमा इतिहास लेखायो।
१९५० देखि १९७९ सम्म दुवै देशबीच घनिष्ठ आर्थिक र सुरक्षा सहकार्य कायम रह्यो। इरानले इजरायललाई तेल आपूर्ति गर्थ्यो भने इजरायलले इरानलाई कृषि, प्रविधि र सैन्य तालिममा सहयोग पुर्याउँथ्यो।
तर १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिले यो सम्बन्ध पूर्णतः उल्टाइदियो।
इस्लामिक क्रान्ति: एक युगान्तकारी मोड
१९७९ को इस्लामिक क्रान्ति इरानको राजनीतिक इतिहासको निर्णायक क्षण थियो। दशकौँ लामो पहलवी राजतन्त्र समाप्त भयो र इस्लामिक गणतन्त्रको स्थापना भयो।
तत्कालीन शाह मोहम्मद रेजा पहलवीले ‘सेतो क्रान्ति’ मार्फत तीव्र आधुनिकीकरण र पश्चिमीकरणको नीति अवलम्बन गरेका थिए। महिला अधिकार र शिक्षामा सुधार भए पनि शासन निरंकुश थियो।
गोप्य प्रहरी साभाकले विपक्षीहरूलाई दमन, यातना र हत्या गर्दै जनआक्रोश बढाएको थियो। तेलबाट प्राप्त आम्दानी सीमित वर्गमा केन्द्रित हुँदा आर्थिक असमानता चर्किँदै गएको थियो।
शाहको अमेरिकाप्रतिको झुकाव र पश्चिमा संस्कृति प्रवर्द्धनलाई धार्मिक नेतृत्वले इस्लामविरोधी कदमका रूपमा व्याख्या गर्यो। निर्वासनमा रहेका आयतोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीले अडियो क्यासेटमार्फत आन्दोलनलाई संगठित गरे। १९७८ मा सुरु भएका प्रदर्शनहरू १९७९ फेब्रुअरीमा निर्णायक बने। शाह देश छाड्न बाध्य भए र इरान ‘थियोक्रेटिक’ गणतन्त्रमा रूपान्तरित भयो।
नयाँ शासनले अमेरिका ‘ठूलो सैतान’ र इजरायल ‘सानो सैतान’ भन्दै सम्बन्ध विच्छेद गर्यो। यहीँबाट प्रोक्सी युद्धको अध्याय सुरु भयो।
छायाँ युद्ध र ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’
१९८० दशकदेखि इरानले लेबनानको हिजबुल्लाह, गाजाको हमास र यमनका हुथी विद्रोहीहरूलाई सहयोग गर्दै इजरायलमाथि अप्रत्यक्ष दबाब सिर्जना गर्न थाल्यो।
इजरायलले पनि इरानी आणविक वैज्ञानिकहरूलाई लक्षित आक्रमण, साइबर कारबाही (जस्तै स्टक्सनेट) र सिरियास्थित इरानी अखडाहरूमा हवाई हमलामार्फत ‘छायाँ युद्ध’ जारी राख्यो।
२०२४ मा दमास्कसस्थित इरानी दूतावासमा आक्रमण भएपछि तनाव उत्कर्षमा पुग्यो। त्यसको प्रत्युत्तरस्वरूप इरानले पहिलोपटक आफ्नै भूमिबाट इजरायलमाथि सयौँ ड्रोन र क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्यो, जसलाई इजरायलको ‘आइरन डोम’ र ‘एरो’ प्रतिरक्षा प्रणालीले धेरै हदसम्म निष्क्रिय बनायो।
२०२५ को ‘१२ दिने युद्ध’ र आणविक प्रश्न
२०२५ जुनमा दुवै देशबीच १२ दिन लामो तीव्र हवाई द्वन्द्व भयो। त्यसपछि इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रम तीव्र बनाएको आरोप लाग्यो।
अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (आईएईए) को प्रतिवेदनले इरान हतियार-स्तरको युरेनियम संवर्धनतर्फ उन्मुख भएको संकेत गरेपछि इजरायल र अमेरिकाले सैन्य विकल्प खुला राखे।
२०२६ फेब्रुअरीमा जेनेभामा भएको कूटनीतिक वार्ता असफल भयो। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले दिएको १५ दिने अल्टिमेटम सकिएपछि आक्रमण सुरु भयो।
‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’
फेब्रुअरी २८ बिहान करिब ९:४५ बजे तेहरान, बुसहर, नतान्ज, इस्फाहान, कोम र करजलगायत क्षेत्रहरू लक्षित गरिए।
जम्हुरी क्षेत्रमा सर्वोच्च नेताको कार्यालय नजिकै क्षेप्यास्त्र प्रहार भएको, गुप्तचर तथा रक्षा मन्त्रालयका भवनहरू ध्वस्त भएको र पार्चिन सैन्य कम्प्लेक्समा बमबारी भएको विवरण सार्वजनिक गरिएको छ।
आणविक केन्द्रहरू नजिक विस्फोट भए पनि रेडियोधर्मी चुहावटको औपचारिक पुष्टि भएको छैन।
ऊर्जा, ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ र विश्व अर्थतन्त्र
इरानसँग विश्वको चौथो ठूलो तेल भण्डार र दोस्रो ठूलो ग्यास भण्डार रहेको छ। उसले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ जस्तो रणनीतिक समुद्री मार्गमार्फत विश्वको करिब २० प्रतिशत समुद्री तेल आपूर्तिमा प्रभाव राख्छ।
यो मार्ग बन्द हुने सम्भावनाले मात्र पनि विश्व बजारमा तेल मूल्य आकाशिन सक्छ। खार्ग टापुको निर्यात टर्मिनल क्षतिग्रस्त भएमा आपूर्ति सन्तुलनमा गम्भीर असर पर्नेछ।
चीनले अमेरिकी प्रतिबन्धका बाबजुद इरानबाट तेल आयात गरिरहेको छ। २०२१ को २५ वर्षे चीन–इरान रणनीतिक सम्झौताले ऊर्जा सहकार्यलाई बलियो बनाएको छ।
रूस–इरान ऊर्जा सहकार्यले युरोपेली ग्यास राजनीतिमा पनि असर पार्न सक्छ।
प्रतिक्रिया र वर्तमान अवस्था
आक्रमणपछि राष्ट्रपति ट्रम्पले ‘ट्रुथ सोसल’ मार्फत भिडियो सन्देश जारी गर्दै इरानको सैन्य र आणविक क्षमतामा ठूलो प्रहार गरिएको दाबी गरे।
इजरायलले देशभर आपतकाल घोषणा गरेको छ।
इरानले पनि इजरायली सहरहरू तथा खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डाहरू (कुवेत, बहराइन, कतार) लक्षित गर्दै क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको जनाएको छ।
तेल अभिभ र हाइफामा साइरन बजिरहेका छन्। मध्यपूर्वको हवाई क्षेत्र ठूलो मात्रामा बन्द गरिएको छ। यूएईका प्रमुख एयरलाइन्सहरूले उडान स्थगित गरेका छन्।
केही अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले इरानका सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह खामेनी मारिएको दाबी गरेका छन्, तर यसको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन।
भविष्यको मोड
‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’ ले इरानको ४७ वर्ष लामो इस्लामिक शासनलाई गम्भीर चुनौती दिएको देखिन्छ। तर यसको दीर्घकालीन परिणाम अझ अनिश्चित छ।
यदि इरानले आफ्ना प्रोक्सी समूहहरू पूर्ण युद्धमा उतारेमा क्षेत्रीय द्वन्द्व विश्वव्यापी संकटमा परिणत हुन सक्छ।
अहिले विश्व समुदाय ‘पर्ख र हेर’ को अवस्थामा छ। तर स्पष्ट छ—मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन र राजनीतिक नक्सा अब पुरानै ढाँचामा रहने सम्भावना न्यून हुँदै गएको छ।
