विश्व खबर 
काठमाडौं-कम्बोडिया र थाइल्याण्ड युद्धविराम गर्न सहमत भएका अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले दिएका हुन् ।
यसअघि कम्बोडियाका प्रधानमन्त्री हुन सेनले अमेरिकाले राखेको युद्धविरामको प्रस्तावको स्वागत गरेको बताएका थिए । प्रधानमन्त्री हुन सेनले कम्बोडियाका विदेशमन्त्रीले अमेरिकाका विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले युद्धविरामबारे कुरा गर्ने बताएका थिए ।
कम्बोडिया र थाइल्याण्डबीच सीमा विवादका कारण तनाव बढेको थियो । यही तनावका बीच कम्बोडियाले थाइल्याण्डमाथि हवाई हमला गरेको थियो । दुईपक्षीय लडाइँमा कम्तिमा ३० जनाभन्दा बढीको मृत्यु भएको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले झडप नरोकिएसम्म दुवै देशसँग व्यापार सम्झौताबारे छलफल नगर्ने बताएका छन् ।
सीमा विवाद के हो ?
थाइल्यान्ड र कम्बोडियाले ५०८ माइल (८१७ किलोमिटर) लामो भूमि सीमा साझा गर्छन्, जसको धेरैजसो भाग २०औँ शताब्दीको सुरुवातको फ्रान्सेली औपनिवेशिक युगको नक्साद्वारा आकार दिइएको छ ।
दुई देशहरूबीच शान्तिपूर्ण सहयोगको विस्तार भए पनि सीमा बारम्बार विवादको विषय बन्दै आइरहेको छ, विशेषगरी प्रेह विहार, ता मोन थोम र ता मुएन थोमजस्ता प्राचीन मन्दिरस्थलहरू वरिपरि, जुन बाक्लो जंगली, उबडखाबड भूभागमा अवस्थित छन् ।
विवादको केन्द्रमा प्रेह विहार मन्दिर छ, जुन खमेर साम्राज्यको समयमा डाङग्रेक पर्वतको चट्टानमा बनेको ९औँ शताब्दीको हिन्दु मन्दिर हो । भौगोलिक रूपमा थाइल्यान्डको नजिक भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय न्याय अदालत (आईसीजे) ले सन् १९६२ मा मन्दिर कम्बोडियाको भएको फैसला सुनायो, जुन निर्णय थाइल्यान्डले स्वीकार गर्यो, तर लामो समयदेखिको आक्रोशका साथ ।
सन् २००८ मा कम्बोडियाले प्रेह विहारको लागि युनेस्को विश्व सम्पदास्थलको दर्जा खोजेपछि र प्राप्त गरेपछि तनाव फेरि चर्कियो । थाइल्यान्डले प्रस्तावित नक्साले मन्दिर वरपरको ४.६ वर्ग किलोमिटर विवादित क्षेत्रलाई अतिक्रमण गरेको दाबी गर्दै कडा आपत्ति जनायो । यसले थाइल्यान्डमा राष्ट्रवादी विरोध, संसदीय अवरोध र घातक सीमा झडपहरू निम्त्यायो ।
२००८ र २०११ को बीचमा यो विवाद धेरै हिंसात्मक भिडन्तहरूमा परिणत भयो, जसमा सन् २०११ मा एक हप्ता लामो गोली हानाहान पनि समावेश थियो, जसमा कम्तीमा एक दर्जन मानिसहरूको मृत्यु भयो र दुवै पक्षका हजारौं गाउँलेहरू भाग्न बाध्य भए । दुवै देशले एकअर्कालाई आक्रमणको आरोप लगाए र एकअर्कालाई सार्वभौमसत्ता उल्लङ्घनको आरोप लगाए ।
सन् २०१३ मा आईसीजेले एक स्पष्टीकरण फैसला जारी गर्यो, जसमा भनिएको थियो – कम्बोडियाको पनि प्रेह विहार मन्दिरको वरपरको क्षेत्रमा सार्वभौमिकता छ र थाइ सेनालाई विवादित क्षेत्रबाट फिर्ता जान आदेश दिइन्छ । थाइल्यान्डले आदेश पालना गर्यो, तर नक्सा, सैन्य गस्ती मार्गहरू र सार्वभौमिकता मार्करहरूमा असहमतिहरूले यस क्षेत्रलाई सताउन जारी राख्यो ।
प्रेह विहारसँगै कम्बोडियाको ओड्डार मिन्चेसँगको सिमाना नजिकै थाइल्यान्डको सुरिन प्रान्तमा अवस्थित ता मोआन थोम र ता मुएन थोमजस्ता अन्य प्राचीन मन्दिरहरू पनि द्वन्द्वका बिन्दु बनेका छन् । यी स्थलहरूले परिभाषित सिमानालाई जोड्छन् र दुवै देशका लागि गहिरो राष्ट्रिय, सांस्कृतिक र प्रतीकात्मक मूल्य राख्छन् ।
पछिल्लो द्वन्द्वको कारण ?
हालको तनाव मे २०२५ मा सुरु भएको थियो, जब कम्बोडिया, थाइल्यान्ड र लाओस मिल्ने एमराल्ड ट्रयाङ्गल नजिकै भएको गोली हानाहानमा एक कम्बोडियन सैनिकको मृत्यु भयो । यो घटनाले दुवै पक्षमा राष्ट्रवादी आक्रोश निम्त्यायो र हालको संकटका लागि आधार तयार गर्यो ।
जुलाई १७ मा विवादित क्षेत्रमा भएको बारुदी सुरुङ विस्फोटमा तीन थाइ सैनिक घाइते भए । एक जनाको खुट्टा गुम्यो । एक हप्तापछि जुलाई २३ मा थाइल्यान्डको उबोन रत्चाथानी प्रान्तमा बारुदी सुरुङका कारण भएको अर्को विस्फोटमा एक थाइ सैनिकको खुट्टा काटियो ।
थाइल्यान्डले आरोप थियो – ती खानीहरू गस्ती मार्गहरूमा ‘नयाँ बिछ्याइएका’ रुसी-निर्मित एन्टी-पर्सनल माइनहरू थिए, जुन पूर्व आपसी सम्झौताद्वारा सुरक्षित हुने उद्देश्यले गरिएको थियो ।थाइ सेनाले कम्बोडियालाई ओटावा सन्धिको उल्लङ्घन गरेको आरोप लगायो, जसले एन्टी-पर्सनल माइनहरूको प्रयोग र उत्पादनमा प्रतिबन्ध लगाउँछ ।
कम्बोडियाले यसलाई कडाइका साथ अस्वीकार गर्यो, विस्फोट आफ्नोतर्फ प्रेह विहार प्रान्तमा भएको तर्क गर्दै र थाइल्यान्डले सन् २००० मा समन्वित सीमा गस्तीको सम्झौता उल्लङ्घन गरेको आरोप लगायो । कम्बोडियाको रक्षा मन्त्रालयले विगतका युद्धहरूबाट विस्फोट नभएका हतियारहरूसहित यो क्षेत्र छरिएको र कुनै नयाँ बारुदी सुरुङहरू राखिएको नभएको बताएको छ ।
द्वन्द्व कसरी हिंसात्मक बन्यो ?
जुलाई २४ मा थाइल्यान्डले ता मोआन थोम मन्दिर नजिकै कम्बोडियाली सैन्य लक्ष्यहरूमा प्रहार गर्न एफ-१६ लडाकु विमानहरू तैनाथ गरेपछि स्थिति खुला द्वन्द्वमा परिणत भयो ।
सेनाका उपप्रवक्ता रिचा सुक्सुवाननका अनुसार ‘योजनाअनुसार सैन्य लक्ष्यहरूविरुद्ध हवाई शक्ति प्रयोग गरिएको थियो ।’ थाइल्यान्डको दोस्रो क्षेत्रीय सैन्य कमान्डले फेसबुक पोस्टमा दाबी गरेको छ, ‘जेटहरूले दुई कम्बोडियन क्षेत्रीय सैन्य समर्थन एकाइहरूलाई ध्वस्त पारेको छ ।’
जमिनमा थाइ र कम्बोडियन सेनाले तोपखाना, मोर्टार र रकेट फायर आदानप्रदान गरे, जसले गर्दा सीमामा व्यापक आतंक फैलियो ।
कम्बोडियाले थाइल्यान्डको सी सा केट प्रान्तको नागरिक क्षेत्रमा बीएम-२१ ग्राड रकेट लन्चरको प्रयोगसहितको प्रतिक्रिया दियो । कम्बोडियाली अधिकारीहरूले थाइ सेनाले बिना कुनै उत्तेजना आक्रमण भनेपछि आत्मरक्षामा कारबाही गरिएकोमा जोड दिएका छन् ।
कम्बोडियाको रक्षा मन्त्रालयले थाइल्यान्डलाई नागरिक पूर्वाधारलाई लक्षित गरेको आरोप लगाएको छ र हवाई आक्रमणलाई ‘कम्बोडियाको सार्वभौमसत्ता र क्षेत्रीय अखण्डताविरुद्ध थाइल्यान्ड राज्यको लापरवाह र क्रूर सैन्य आक्रमण’ भनेर निन्दा गरेको छ ।
कम्बोडियाली प्रधानमन्त्री हुन मानेटले फेसबुक पोस्टमा भनेका छन्, ‘थाइल्यान्डले आफ्नो ओड्डार मिन्चे प्रान्तका दुई मन्दिरस्थलहरू साथै कम्बोडियाको प्रेह विहार प्रान्त र थाइल्यान्डको उबोन रत्चाथानी प्रान्तमा कम्बोडियाली सेनाको स्थानमा आक्रमण गरेको छ । कम्बोडियाले सधैं समस्याहरूको शान्तिपूर्ण समाधानको अडान कायम राखेको छ, तर यस अवस्थामा, सशस्त्र आक्रमणको विरुद्धमा सशस्त्र बल प्रयोग गरेर जवाफ दिनुको विकल्प हामीसँग छैन ।’
सैन्य वृद्धिले तत्काल र गम्भीर मानवीय परिणामहरू निम्त्याएको छ । सुरिन सीमावर्ती प्रान्तका थाइ बासिन्दाहरू बालुवाको बोरा र टायरले घेरिएका अस्थायी आश्रयस्थलहरूमा भाग्न बाध्य भए, किनकि विस्फोट र गोलीबारीले क्षेत्रलाई प्रतिध्वनित गर्यो ।
‘कति राउन्ड गोली चलाइएको छ ? यो अनगिन्ती छ,’ एक महिलाले यस्तै एउटा आश्रयस्थलभित्रबाट थाइ सार्वजनिक प्रसारण सेवा (TPBS) लाई भनेकी छिन् । सुरिनको काबचिङका जिल्ला प्रमुख सुथिरोत चारोएन्थानासाकका अनुसार दुई नागरिकको मृत्यु भएको छ र अधिकारीहरूले ८६ गाउँबाट ४०,००० बासिन्दाहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको बताएका छन् ।
थाइल्यान्डको जनस्वास्थ्य मन्त्रालयकाअनुसार सुरिनमा रहेका दुई अस्पतालहरूले सावधानीका रूपमा बिरामीहरूलाई बाहिर निकाल्न थालेका छन् ।सैन्यतर्फबाट पछिल्लो सीमा झडपमा कम्तीमा दुई थाइ सैनिक घाइते भएका छन्, जबकि कम्बोडियाली अधिकारीहरूले आफ्ना सेनाले आत्मरक्षामा काम गरिरहेको दाबी गरेका छन् ।
सीमा किन यति विवादास्पद छ ?
सीमा विवाद नक्सामा भएका रेखाहरू मात्र होइन । यो राष्ट्रियता, इतिहास र सार्वभौमिकतामा जरा गाडेको छ । यी मन्दिरहरू सांस्कृतिक र ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छन्, खमेर सभ्यतासँग गहिरो सम्बन्ध छ । कम्बोडियाले यी स्थलहरू नजिक थाइल्यान्डको उपस्थितिलाई नव-औपनिवेशिक अतिक्रमणको रूपमा हेर्छ । यसको विपरीत थाइल्यान्डले कम्बोडियालाई युनेस्कोजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूलाई अवसरवादी रूपमा प्रयोग गरेर आफ्नो क्षेत्र दाबी गरेको आरोप लगाउँछ ।
सन् १९६२ को आईसीजेको फैसला र सन् २०१३ को स्पष्टीकरणले कम्बोडियालाई प्रेह विहार मन्दिर र यसको वरपरको क्षेत्रमाथि नियन्त्रण प्रदान गर्यो, तर वरपरका बफर जोनमा विवादहरू पूर्णरूपमा समाधान गर्न सकेन । द्विपक्षीय आयोग र आसियान मध्यस्थतामार्फत सीमांकन गर्ने प्रयास घरेलु राजनीतिक दबाबका कारण बारम्बार अवरुद्ध भएको छ ।
द्वन्द्व पूर्ण युद्ध हुने सम्भावना देखिँदैन, तर परिस्थिति अत्यन्तै अस्थिर छ । हवाई आक्रमण, नागरिकहरूको स्थानान्तरण, कूटनीतिक निष्कासन र भारी तोपखानाको आदानप्रदानले ऐतिहासिक रूपमा संवेदनशील विवादमा खतरनाक मोड लिनसक्छ । दुवै सेना परिचालन गरिएको र औपचारिक वार्ताको घोषणा नभएको अवस्थामा लामो समयसम्म झडप वा गलत हिसाबले व्यापक द्वन्द्व निम्त्याउने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन ।
कुन देश बलियो ?
थाइल्यान्डको सैन्य शक्ति कम्बोडियाको तुलनामा धेरै बलियो छ । थाइल्यान्डसँग करिब ३ लाख ६१ हजार सक्रिय सैनिक छन्, जुन कम्बोडियाको जनशक्तिको तीन गुणा बढी हो । अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक अध्ययन संस्थान (आईआईएसएस)को ‘मिलिटरी ब्यालेन्स २०२५’ प्रतिवेदन अनुसार थाइल्यान्डसँग आधुनिक लडाकु विमान, ट्याङ्क र आर्टिलरी रहेको छ भने कम्बोडियासँग अधिकांश पुराना चिनियाँ वा सोभियत बनोटका हतियार मात्र छन् ।
थाइ वायुसेनासँग ११ वटा आधुनिक स्विडेनी ग्रिपेन जेट, दर्जनौँ पुराना अमेरिकी एफ १६ र एफ ५ विमान छन् । अर्कोतर्फ, कम्बोडियासँग लडाइँ गर्न सक्ने वायुसेना नै छैन । स्थल सेनामा पनि थाइ सेनासँग चिनियाँ भीटी ४ ट्याङ्क र सयौँ पुराना अमेरिकी ट्याङ्क छन् भने कम्बोडियासँग झण्डै २०० पुराना ट्याङ्क छन्।
थाइल्यान्डले अमेरिकी सहायता र तालिममार्फत सुदृढ सेना विकास गरेको छ । अमेरिकी ‘मेजर नन-नाटो एलाइ’ को रूपमा थाइल्यान्डले लामो समयदेखि अमेरिका, इजरायल, इटाली, रुस, दक्षिण कोरिया र स्विडेनजस्ता देशहरूबाट हतियार प्राप्त गर्दै आएको छ ।
थाइ सेना अमेरिकी इन्डो-प्यासिफिक कमान्डसँग सहआयोजक रहेको वार्षिक ‘कोब्रा गोल्ड’ सैन्य अभ्यासमा समेत सहभागी हुने गरेको छ । सन् १९८२ मा सुरु भएको कोब्रा गोल्ड विश्वकै सबैभन्दा लामो समयदेखि सञ्चालन हुँदै आएको अन्तर्राष्ट्रिय सैन्य अभ्यास हो।
सीमा विवादले थाइल्यान्डकी प्रधानमन्त्री निलम्बित
यही सीमा विवादका कारण थाइल्यान्डकी प्रधानमन्त्री पेटोङटार्न शिनावात्रा पदबाट निलम्बित भएकी छन् । कम्बोडियाका पूर्वनेता हुन सेनसँग सीमाबारे गोप्य टेलिफोन संवाद लिक भएपछि राजनीतिक संकटमा परेकी पेटोङटार्नलाई संवैधानिक अदालतले निलम्बन गरेको थियो ।
सार्वजनिक अडिओमा पेटोङटार्नले हुन सेनलाई “काका” भनेर सम्बोधन गरेकी थिइन् र थाइल्यान्डका एक सैन्य कमान्डरको आलोचना गरेकी छन्, जसले सीमा तनावको व्यवस्थापन गरेका थिए । यो अडिओ लिक भएपछि उनको तीव्र आलोचना भएको थियो र सत्तारूढ गठबन्धनको दोस्रो ठूलो दल भुमजाइथाइ पार्टीले सरकार छोडेको थियो ।
आलोचकहरूले उनलाई कम्बोडियासँग झुकेर राष्ट्रघाती व्यवहार गरेको आरोप लगाएका छन् । हुन सेनले करिब चार दशक कम्बोडियामा शासन गरेका थिए । उनी अझै पनि त्यहाँ प्रभावशाली मानिन्छन् । र, थाइ सिनावात्रा परिवारका पुराना मित्रसमेत मानिन्छन् ।
